Skip to content
OmniStudy
Start free
Menu

Adolygu Cemeg TGAU CBAC

Archwiliwch destunau adolygu Cemeg TGAU CBAC. Gwiriwch y fanyleb swyddogol ar gyfer holl ofynion blwyddyn eich arholiad a'ch llwybr.

Dechreuwch adolygu am ddim

Manylion y cwrs

CBAC · TGAU Cemeg3410CSBlynyddoedd arholiad · 2027

Asesiad Gweler y fanyleb swyddogol am fanylion yr asesiad.

Manyleb swyddogol CBAC (yn agor mewn tab newydd)

Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.

Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.

Opsiynau a ffynhonnell

Haen ar gyfer Uned 1

  • Haen Sylfaenol
  • Haen Uwch

Fersiwn 3, Crynodeb o’r Asesu a thablau haenau Unedau 1/2; crynodeb asesu a haenu uned-benodol

Haen ar gyfer Uned 2

  • Haen Sylfaenol
  • Haen Uwch

Fersiwn 3, Crynodeb o’r Asesu a thablau haenau Unedau 1/2; crynodeb asesu a haenu uned-benodol

Grŵp testun

Sylweddau

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §§1.1–1.2 Natur sylweddau; adeiledd atomig a’r tabl cyfnodol

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Elfen yw sylwedd o un math o atom na ellir ei dorri’n sylweddau symlach drwy ddulliau cemegol. Mewn cyfansoddyn mae atomau o wahanol elfennau wedi’u huno’n gemegol, felly mae ganddo briodweddau gwahanol i’w elfennau; cymysgedd yw gronynnau gwahanol heb fond cemegol rhyngddynt. Cynrychiolir atomau gan symbolau a moleciwlau gan fformiwlâu. Màs atomig cymharol Ar yw màs cyfartalog atom yr elfen o’i gymharu ag 1/12 carbon-12; Mr yw cyfanswm yr Ar yn fformiwla’r moleciwl. I ysgrifennu fformiwla ïonig niwtral, dewisir y gymhareb leiaf sy’n cydbwyso cyfanswm y gwefrau, e.e. Mg²⁺ ac Cl⁻ yn rhoi MgCl₂.
    • Mae solidau a hydoddiannau cymysg yn gallu cael eu gwahanu’n gorfforol: mae hidlo’n dal solid anhydawdd; mae anweddu’n gadael hydoddyn; mae distyllu’n casglu hylif sy’n berwi ac yn cyddwyso; mae cromatograffaeth yn gwahanu cydrannau wrth iddynt symud ar gyfraddau gwahanol. Ar gromatogram papur, rhoddir smotyn bach o’r sampl uwchlaw lefel y toddydd mewn llestr caeedig; mae’r toddydd yn codi drwy’r papur, mae’r cydrannau’n symud pellteroedd gwahanol, ac yna marciwch flaen y toddydd ar unwaith. Rf = pellter y smotyn ÷ pellter blaen y toddydd o’r llinell gychwyn; rhaid mesur y ddau o’r un llinell ac ni chaiff Rf uned.
    • Mewn adwaith, aildrefnir atomau ond cedwir yr un nifer o bob math o atom. Dechreua hafaliad â’r fformiwlâu cywir a newid cyfernodau yn unig wrth ei gydbwyso; ni newidir mynegrifau fformiwlâu. Mae arwyddion fel newid tymheredd, lliw neu fyrlymu’n dystiolaeth bosibl o adwaith, ond nid ydynt ar eu pennau eu hunain yn adnabod pob cynnyrch.
    • Mae canran cyfansoddiad yn cymharu cyfraniad màs atomau penodol â màs fformiwla cyfan: canran màs elfen = (cyfanswm Ar yr elfen yn y fformiwla ÷ Mr)×100. Er enghraifft, mae H₂O yn cynnwys 16 o 18 uned màs o ocsigen, felly %O=(16÷18)×100=88.9%. Canran cynnyrch=(cynnyrch gwirioneddol÷cynnyrch damcaniaethol)×100; os ceir 8.0 g pan ragwelwyd 10.0 g, cynnyrch=80%. Mae cadwraeth màs a hafaliadau cytbwys yn sail i’r cyfrifiadau hyn.
    • Mae atom yn cynnwys niwclews â phrotonau positif a niwtronau niwtral, ac electronau negatif mewn plisg. Proton a niwtron: màs cymharol 1; electron: màs llawer llai (tua 1/1840); gwefrau cymharol +1, 0 ac −1 yn ôl eu trefn. Rhif atomig = nifer y protonau; rhif màs = protonau + niwtronau. Mae atom niwtral â’r un nifer o brotonau ac electronau; mae ïon yn ennill neu’n colli electronau heb newid y niwclews. Isotopau’r un elfen â’r un protonau ond niwtronau gwahanol.
    • Mae’r 20 elfen gyntaf yn defnyddio plisg â’r trefniadau 2, 8, 8, 2 fel uchafsymiau ar y lefel hon. Mae nifer yr electronau allanol yn cysylltu grŵp â phriodweddau tebyg; mae nifer y plisg wedi’u meddiannu’n dangos y cyfnod. Mae’r tabl modern mewn trefn rhif atomig cynyddol: metelau yn bennaf ar y chwith a’r canol, anfetelau ar y dde, a rhai elfennau â nodweddion canolraddol rhwng y ddau.
    • Mae metelau Grŵp 1 yn colli electron yn rhwydd ac yn ffurfio ïonau positif; mae 2Na+2H₂O→2NaOH+H₂, 4Na+O₂→2Na₂O a 2Na+Cl₂→2NaCl yn enghreifftiau o’u hymatebion. Mae halogenau Grŵp 7 yn ennill electron wrth ffurfio halidau ac yn adweithio â metelau i ffurfio halwynau; mae 2Fe+3Cl₂→2FeCl₃ yn enghraifft.
    • Defnyddir clorin ac ïodin mewn diheintio, ond rhaid ystyried eu peryglon. Mae profi fflam yn gwahaniaethu Li⁺ (coch), Na⁺ (melyn), K⁺ (lelog), Ca²⁺ (coch brics) a Ba²⁺ (gwyrdd-afal). Mae hydoddiant arian nitrad yn rhoi gwaddod gwyn AgCl, hufen AgBr neu felyn AgI; ysgrifenna’r hafaliad ïonig net â’r ïonau perthnasol. Mae nwyon Grŵp 0 yn anadweithiol oherwydd plisg allanol llawn: defnyddir heliwm mewn balŵns, neon mewn arwyddion golau ac argon mewn lampau/atmosfferau diogelu.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth lunio atom neu ïon, defnyddia Z ar gyfer protonau, A−Z ar gyfer niwtronau ac addasa electronau yn ôl y wefr. I gynrychioli moleciwl, tynna gylchoedd neu symbolau atomau, dangos bondiau, a chynnwys allwedd sy’n dweud pa symbol sy’n cynrychioli pob atom; e.e. H—O—H gydag allwedd H = hydrogen, O = ocsigen yw model adeileddol dŵr syml. Ar gyfer cymysgedd, dewis y dechneg sy’n manteisio ar briodwedd ffisegol y cydrannau.
    • Dulliau gwahanu: mewn hidlo, tywallta’r cymysgedd drwy bapur hidlo mewn twndis; gweddill yw’r solid anhydawdd, hidlif yw’r hylif. Wrth anweddu, cynhesa’r hydoddiant i adael crisialau/hydoddyn, gan osgoi sblasio neu gynhesu sych heb angen. Wrth ddistyllu, berwa’r cymysgedd yn ofalus, arwain yr anwedd drwy gyddwysydd oer a chasglu’r distyllad; mae’r hydoddyn nad yw’n anweddol yn aros. Mewn cromatograffaeth papur, gosod smotyn bach ar linell bensil uwchlaw’r toddydd, cau’r llestr, tynnu’r papur cyn i’r toddydd gyrraedd y brig a marcio’r blaen yn syth.
    • Ar gyfer profi ïonau: glanha wifren nicrom mewn asid hydroclorig gwanedig rhwng samplau, rho swm bach o solid ar y wifren a’i roi mewn fflam las; arsylwa’r lliw a chymhara â’r safonau. I brofi halid mewn hydoddiant, asideiddia ag asid nitrig gwanedig ac yna ychwanega arian nitrad; gwyn=Cl⁻, hufen=Br⁻, melyn=I⁻. Gwisga gogls, defnyddia ychydig bach a chadw’r fflam i ffwrdd o hydoddiannau fflamadwy.
    • Enghraifft o hafaliad geiriau: hydrogen + ocsigen → dŵr; wedi’i ysgrifennu’n fformiwla, H₂+O₂→H₂O. Mae dau O ar y chwith ac un ar y dde, felly 2H₂+O₂→2H₂O; gwirio bod pedwar H a dau O ar bob ochr. Newid cyfernodau’n unig, nid y mynegrifau. Wrth ateb am duedd, defnyddia dystiolaeth benodol; wrth gyfrifo Rf, rhanna pellter y smotyn â phellter blaen y toddydd; wrth gyfrifo canran cyfansoddiad neu gynnyrch, dangos gwerthoedd, fformiwla ac unedau gan gynnwys yr unedau.

    Mewn iaith syml

    Mae’r rhif atomig yn ateb “faint o brotonau?” Mae ychwanegu electron yn gwneud ïon negatif; colli electron yn gwneud ïon positif. Nid yw’r newid hwnnw’n newid hunaniaeth yr elfen.

    Hunanwirio

    Mae gan ïon sodiwm 11 proton a 10 electron; beth yw’r wefr? Ar gromatogram mae’r smotyn wedi symud 3.0 cm a blaen y toddydd 7.5 cm o’r llinell gychwyn; cyfrifa Rf. Sut byddai prawf AgNO₃ yn gwahaniaethu clorid oddi wrth ïodid?

    Dangos yr ateb

    Y wefr yw +1 am fod un proton yn fwy nag electron. Rf=3.0÷7.5=0.40; nid oes uned. AgCl yw gwaddod gwyn; AgI yw gwaddod melyn.

    Gweld diagramau
    Dŵr · H₂O

    Mae ocsigen yn rhannu un electron â phob H, gan ffurfio dau bâr a rennir. Mae ei bedwar electron plisgyn allanol arall yn ffurfio dau bâr unig.

    Mewn diagramau dot-a-groes, mae dot yn electron o’r atom a enwir yn yr esboniad ac mae croes yn electron o’r atom arall. Mae’r symbolau’n dangos tarddiad electron, nid gwefr. Mae parau a rennir rhwng atomau sydd wedi bondio; mae parau unig yn aros ar un atom.

    Dim ond electronau plisgyn allanol a ddangosir yn y diagramau dot-a-groes a’r brasluniau plisgyn ïonig; hepgorir electronau plisgyn mewnol o’r brasluniau hynny. Argraffir cyfluniadau sodiwm a chlorin yn llawn wrth yr ïonau. Mae’r fformiwlâu adeileddol, yn hytrach, yn llunio pob atom, gan gynnwys pob hydrogen, a phob bond cofalent.

    Moleciwl dŵr H₂O mewn diagram dot-a-chroes; mae’r allwedd yn adnabod electronau o H ac O.

Grŵp testun

Bondio

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.1 Bondio, adeiledd a phriodweddau

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mewn bondio ïonig, trosglwyddir electronau a chaiff ïonau â gwefrau gwrthwyneb eu denu mewn dellt enfawr. Mae’r ïonau’n sefydlog yn y solid ond yn gallu symud pan fydd yr ïonig wedi toddi neu hydoddi, felly dim ond bryd hynny mae’n dargludo trydan. Mae angen llawer o egni i wahanu’r ïonau, felly mae ymdoddbwyntiau’n uchel; pan mae haenau o ïonau’n symud, gall gwefrau tebyg alinio a chracio’r grisial. Mewn bondio cofalent, rhennir parau electronau; mae gan foleciwlau bach rymoedd rhyngfoleciwlaidd cymharol wan ac ymdoddbwyntiau/berwbwyntiau isel, ond mae gan adeileddau cofalent enfawr rwydwaith o fondiau cryf ac ymdoddbwyntiau uchel. Mewn metel, denir ïonau positif trefnus at “fôr” o electronau dadleoledig sy’n symud ac yn cludo gwefr ac egni; gall haenau llithro heb dorri’r bond metelig, felly mae metelau’n hydwyth.
    • Mewn dot-a-chroes, dotiau/croesau yw electronau allanol atomau penodol; nid yw’r model yn dangos electronau craidd. Enghraifft ïonig sodiwm/clorin: Na• + Cl××××××× → [Na]⁺ [Cl•×××××××]⁻ (allwedd: • o Na, × o Cl; wyth electron allanol ar yr ïon clorid). Dellt ïonig yw haenau bob yn ail, e.e. (+)(−)(+) / (−)(+)(−). Enghraifft cofalent H₂: H•×H, un pâr electronau a rennir; mae pob H yn cyfrannu un electron.
    • Mae diemwnt yn rhwydwaith carbon tetrahedrol lle mae pob carbon yn ffurfio pedwar bond cryf, felly mae’n galed ac nid oes electronau rhydd i gludo cerrynt; defnyddir mewn offer torri. Mae gan graffit dair bond cryf i bob carbon mewn haenau, electron dadleoledig i bob carbon, a grymoedd gwannach rhwng haenau: mae’n dargludo ac yn llithro, felly defnyddir fel electrod/iraid. Mae ffwlerenau’n gawellau moleciwlaidd, nanodiwbiau’n silindrau a graffen yn haen sengl; cysyllta eu siâp, bondio, cryfder, dargludedd a chymhareb arwynebedd-i-gyfaint â defnydd priodol. Gall arian nanoraddfa a thitaniwm deuocsid nanoraddfa ymddwyn yn wahanol i’r deunydd swmp ac mae ganddynt ddefnyddiau penodol mewn cynhyrchion.
    • Nid yw priodweddau atom unigol yn rhagfynegi priodweddau defnydd swmp: mae trefniant, bondio a maint gronynnau yn bwysig. Un nanometr yw 10⁻⁹ m; mae 1 micrometr yn 1000 nm a 1 mm yn filiwn nm, felly trosia i’r un uned cyn cymharu trefn maint. Gall arian nanoraddfa ddarparu gweithgarwch gwrthficrobaidd mewn cynhyrchion megis gorchuddion/tecstilau; defnyddir TiO₂ nanoraddfa mewn eli haul ac arwynebau hunan-lanhau. Nid yr un priodwedd na defnydd sydd gan bob nanoronyn. Mae pigment thermocromig yn newid lliw gyda thymheredd, pigment ffotocromig gyda golau, gel polymer yn chwyddo/ymateb i amodau, ac mae aloion neu bolymerau cof-siâp yn dychwelyd at siâp penodol ar ôl ysgogiad; cysyllta’r ymateb â defnydd megis lensys sy’n tywyllu mewn golau neu ddyfais sy’n adennill siâp.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cysyllta model y bond â phriodwedd benodol: ïonau symudol yn yr hylif/ateb ar gyfer dargludedd ïonig; electronau symudol mewn metel ar gyfer dargludedd trydanol; grymoedd rhyngfoleciwlaidd gwannach ar gyfer ymdoddbwynt isel moleciwlau syml. Defnyddia dot-a-chroes i ddangos electronau allanol wedi’u trosglwyddo neu’u rhannu, ac enwa’r allwedd.
    • Wrth gymharu allotropau carbon neu nano-ddeunyddiau, cysyllta nifer a threfniant y bondiau â chaledwch, dargludedd neu gymhareb arwynebedd i gyfaint. Wrth gymharu deunyddiau neu gymwysiadau, cysyllta’r defnydd â phriodwedd benodol a thystiolaeth berthnasol.

    Mewn iaith syml

    Mae priodwedd yn dibynnu ar beth sy’n dal y gronynnau at ei gilydd a pha ronynnau sy’n gallu symud. I esbonio dargludedd, dywed pa gludydd gwefr sy’n symud, nid dim ond bod “trydan yn llifo”.

    Hunanwirio

    Yn dot-a-chroes NaCl, pa electronau sy’n cael eu dangos gan ×, a pham gall toddiant NaCl ddargludo cerrynt ond nid y crisial solet?

    Dangos yr ateb

    Mae × yn nodi’r electronau a gyfrannwyd yn wreiddiol gan glorin; mae dot yn nodi’r un a drosglwyddwyd o sodiwm. Mae’r ïonau’n sefydlog yn y solid ond yn symud yn y toddiant i gludo gwefr.

    Gweld diagramau
    Trosglwyddo electron o sodiwm i glorin

    Cyn trosglwyddo, sodiwm yw 2,8,1 a chlorin yw 2,8,7. Mae electron allanol sodiwm yn trosglwyddo i glorin. Ffurfir ïonau ar wahân mewn cromfachau: cyfluniad Na⁺ yw 2,8 a chyfluniad Cl⁻ yw 2,8,8. Mae dotiau’n nodi electronau o sodiwm; mae croesau’n nodi electronau o glorin. Trosglwyddo electronau yw hyn, nid pâr cofalent a rennir.

    Hydrogen · H₂

    Mae pob atom hydrogen yn cyfrannu un electron at un pâr a rennir. Daw’r dot o’r atom H ar y chwith a’r groes o’r atom H ar y dde; mae gan bob hydrogen blisgyn cyntaf llawn.

    Mewn diagramau dot-a-groes, mae dot yn electron o’r atom a enwir yn yr esboniad ac mae croes yn electron o’r atom arall. Mae’r symbolau’n dangos tarddiad electron, nid gwefr. Mae parau a rennir rhwng atomau sydd wedi bondio; mae parau unig yn aros ar un atom.

    Dim ond electronau plisgyn allanol a ddangosir yn y diagramau dot-a-groes a’r brasluniau plisgyn ïonig; hepgorir electronau plisgyn mewnol o’r brasluniau hynny. Argraffir cyfluniadau sodiwm a chlorin yn llawn wrth yr ïonau. Mae’r fformiwlâu adeileddol, yn hytrach, yn llunio pob atom, gan gynnwys pob hydrogen, a phob bond cofalent.

    Cymharu trosglwyddo electron o sodiwm i glorin mewn NaCl â phâr electronau a rennir mewn H₂.

Grŵp testun

Cyfraddau

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.5 Cyfradd newid cemegol

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Cyfradd adwaith yw faint o adweithydd sy’n cael ei ddefnyddio neu gynnyrch sy’n cael ei ffurfio fesul amser. Gellir dilyn cynnydd cyfaint nwy, colled màs wrth i nwy ddianc, neu amser nes bod gwaddod yn cuddio marc; gellir defnyddio synhwyrydd/cofnodydd data i gasglu darlleniadau cyson. Cadwa’r dull, y cyfarpar a’r amodau’n gymaradwy.
    • Mae cynyddu tymheredd yn cynyddu egni cinetig ac amlder gwrthdrawiadau llwyddiannus; mae cynyddu crynodiad (neu wasgedd nwy) yn rhoi mwy o ronynnau fesul cyfaint; mae mwy o arwynebedd ar ronynnau bach yn rhoi mwy o safleoedd gwrthdrawiadau. Mae catalydd yn cynyddu cyfradd adwaith ac nid yw’n cael ei ddefnyddio’n barhaol. Mae ensym yn gatalydd biolegol penodol sy’n gweithio dan amodau penodol; defnyddir ensymau mewn prosesau fel glanedyddion a chynhyrchu bwyd.
    • Mewn ymchwiliad i sodiwm thiosylffad ac asid hydroclorig gwanedig, mae’r gwaddod sylffwr yn gwneud marc o dan y fflasg yn anweladwy; cadwa’r cyfaint, crynodiad, dyfnder hylif a thymheredd yn gyson wrth newid un ffactor. Yn y dull casglu nwy defnyddia chwistrell nwy neu gasglwr addas, sicrha selio heb berygl, a chofnoda gyfaint yn erbyn amser. Ailadrodda, cyfrifa cymedr priodol ac esbonia anghysondebau.
    • Cymhariaeth arwynebedd arwyneb/cyfaint ciwbiau: mae gan giwb 1 cm arwynebedd 6×1²=6 cm², cyfaint 1³=1 cm³ a chymhareb arwynebedd:cyfaint 6:1. Mae gan giwb 2 cm arwynebedd 6×2²=24 cm², cyfaint 2³=8 cm³ a chymhareb 3:1. Ar gyfer yr un cyfaint o solid, mae wyth ciwb 1 cm yn darparu cyfanswm arwynebedd 8×6=48 cm² o’i gymharu â 24 cm² ar un ciwb 2 cm; mae’r arwynebedd agored ddwywaith cymaint, felly gall gwrthdrawiadau ddigwydd yn amlach a’r adwaith fod yn gyflymach. Cymhareb arwynebedd/cyfaint uwch, nid cyfaint uwch, sy’n esbonio’r gyfradd uwch.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Defnyddia newid maint mesuradwy dros amser (cyfaint nwy, colli màs neu amser hyd at gymylogrwydd) i gymharu cyfraddau. Ar graff, graddiant = newid yn y swm ÷ newid mewn amser, gyda’r unedau’n cydweddu; mae graddiant cychwynnol yn cymharu cyfraddau cychwynnol.
    • Wrth gymharu ciwbiau, cyfrifa 6l² ar gyfer arwynebedd a l³ ar gyfer cyfaint, yna’r gymhareb arwynebedd:cyfaint. Cysyllta’r gymhareb fwy â mwy o ronynnau ar arwyneb fesul cyfaint, mwy o wrthdrawiadau fesul eiliad a chyfradd uwch; rhaid cymharu màs/cyfaint adweithydd a’r amodau eraill yn deg.

    Mewn iaith syml

    Mae cyfradd yn disgrifio pa mor gyflym y defnyddir adweithydd neu y ffurfir cynnyrch. Cymharwch yr un mesuriad dros yr un math o gyfnod amser.

    Hunanwirio

    Mae adwaith yn cynhyrchu 60 cm³ o nwy erbyn 20 s ac 80 cm³ erbyn 30 s. Cyfrifa gyfradd gyfartalog y cyfnod a pha newid i’r dull a allai wella manylder amser ar gyfer adwaith cyflym? I giwbiau 1 cm a 2 cm, cyfrifa gymarebau arwynebedd:cyfaint ac eglura pa faint allai adweithio’n gyflymach os oes gennyt yr un cyfaint o solid.

    Dangos yr ateb

    (80−60)÷(30−20)=2.0 cm³ s⁻¹. Gall cofnodi’n amlach, e.e. bob eiliad yn hytrach na phob pum eiliad, ddatgelu’r newid yn fwy manwl. Ciwb 1 cm: SA=6 cm², V=1 cm³, felly 6:1; ciwb 2 cm: SA=24 cm², V=8 cm³, felly 3:1. Mae wyth ciwb 1 cm yn darparu 48 cm² i’r un cyfaint 8 cm³, dwywaith arwyneb un ciwb 2 cm (24 cm²); disgwylir cyfradd uwch oherwydd mwy o arwyneb ar gyfer gwrthdrawiadau.

Grŵp testun

Adweithiau

2 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.2 Asidau, basau a halwynau

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae pH yn dangos pa mor asidig neu alcalïaidd yw hydoddiant; mae asid yn cynnwys ïonau H⁺ mewn dŵr ac alcali’n cynnwys OH⁻. Mae crynodiad yn disgrifio faint o sylwedd fesul cyfaint, ond mae cryfder yn disgrifio graddfa ïoneiddiad: nid yw asid crynodedig o reidrwydd yn gryf. Mae H⁺(d) + OH⁻(d) → H₂O(h) yn hafaliad ïonig niwtralu.
    • Mae asid gwanedig yn adweithio â metel addas i roi halen a hydrogen; mae safle’r metel yn y gyfres adweithedd yn helpu rhagfynegi’r adwaith. Mae asid â charbonad yn rhoi halen, dŵr a CO₂; mae’r eferwad a throi dŵr calch yn gymylog yn helpu adnabod y cynnyrch. Mae asid â bas/alcali’n niwtralu. Mae’r halen yn cymryd enw’r cation o’r bas a’r anion o’r asid: hydroclorig → clorid, nitrig → nitrad, sylffwrig → sylffad.
    • I baratoi grisialau o halen hydawdd, ychwanega fas neu garbonad anhydawdd dros ben at yr asid priodol nes nad oes adwaith pellach; hidla’r solid gormodol, anweddia peth dŵr o’r hidlif, gad iddo oeri i grisialu ac yna hidla a sycha’r crisialau. I baratoi halen anhydawdd, cymysga dau hydoddiant o halwynau hydawdd sy’n darparu’r ïonau priodol, hidla’r gwaddod, golcha a sycha. Mae Ba²⁺ gyda SO₄²⁻ yn rhoi BaSO₄ gwyn.
    • Mae titradiad cryf-asid/cryf-alcali yn canfod y cyfaint sy’n niwtralu’n union. Golcha buret â’r asid a phibed â’r alcali; mesura gyfaint sefydlog o alcali i fflasg, ychwanega ychydig o ddangosydd, a darllena’r menisgws ar lefel y llygad. Ychwanega asid yn gyflym i’r pen ac yna’n drwyth wrth droi nes newid lliw parhaol; ailadrodda i gael darlleniadau cydweddol. Defnyddia’r cyfaint cyfartalog cydweddol, nid pob cyfaint.
    • I brofi carbonad, ychwanega asid gwanedig: mae CO₂ yn cael ei ryddhau a throi dŵr calch yn gymylog; yr hafaliad ïonig net yw CO₃²⁻ + 2H⁺ → CO₂ + H₂O. I brofi sylffad, asideiddia sampl â hydoddiant asid gwanedig ac yna ychwanega bariwm clorid; mae gwaddod gwyn BaSO₄ yn dangos SO₄²⁻. Defnyddia’r un drefn wrth gymharu samplau.
    • Wrth gymharu asid hydroclorig cryf ag asid ethanöig gwan o’r un crynodiad, mae’r asid cryf yn ïoneiddio’n fwy cyflawn ac felly’n darparu mwy o H⁺ ar unwaith; mae’r ddau’n gallu niwtralu’n llwyr os ychwanegir digon o alcali. Mae asid crynodedig/gwanedig a chryf/gwan yn disgrifio dau briodwedd gwahanol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifenna hafaliad geiriau ac yna hafaliad fformiwla cytbwys ar gyfer adwaith a ddisgrifir. Enghraifft: HCl + NaOH → NaCl + H₂O; ar gyfer asid hydroclorig a chalsiwm carbonad: 2HCl + CaCO₃ → CaCl₂ + H₂O + CO₂. Enwa’r halen o’r asid a’r cation, a defnyddia darlleniadau titradiad cydweddol gyda cm³ neu dm³ wedi’u trosi’n gyson.

    Mewn iaith syml

    Niwtralu yw adwaith asid a bas sy’n lleihau asidedd/alcali. Mae’r halen yn cadw enw’r rhan bositif o’r bas a rhan yr asid; dŵr yw’r cynnyrch arall.

    Hunanwirio

    Sut y paratoech halen anhydawdd o hydoddiannau os disgwylir gwaddod gwyn? Pa brawf sy’n cadarnhau bod y gwaddod yn cynnwys sylffad?

    Dangos yr ateb

    Cymysga ddau hydoddiant hydawdd sy’n darparu’r ïonau, hidla’r gwaddod, golcha â dŵr distyll a sycha. I brofi sylffad, asideiddia sampl ar wahân a’i drin â bariwm clorid; mae gwaddod gwyn BaSO₄ yn bositif.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.6 Calchfaen

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae sefydlogrwydd carbonadau metel yn cynyddu i lawr Grŵp 2; wrth gynhesu, mae’r carbonad llai sefydlog yn dadelfennu’n ocsid metel a CO₂. Mae copr(II) carbonad yn dadelfennu’n haws na chalsiwm carbonad; mae sodiwm carbonad yn sefydlog o dan yr amodau gwresogi arferol yn y prawf. Calsiwm carbonad yw calchfaen, calsiwm ocsid yw calch brwd, a chalsiwm hydrocsid yw calch tawdd. Mae’r camau: CaCO₃ → CaO + CO₂; CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (ecsothermig); Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O. Mae’r CO₂ yn troi dŵr calch yn gymylog.
    • Defnyddir calchfaen mewn ffwrneisi haearn/dur, adeiladu ffyrdd, niwtralu pridd asidig a gwneud sment. Mae chwarela’n cyflenwi deunydd a swyddi ond gall achosi sŵn, llwch, traffig, colli cynefinoedd ac effeithiau ar gymunedau; rhaid pwyso’r budd economaidd yn erbyn y gost gymdeithasol/amgylcheddol.
    • Mewn ymchwiliad sefydlogrwydd thermol, cynhesa symiau/masau cyfartal o galsiwm carbonad, copr(II) carbonad a sodiwm carbonad mewn tiwbiau prawf ar wahân o dan yr un amser/amodau gwresogi. Defnyddia offer dal tiwb a chaniatáu i nwy lifo i ddŵr calch i brofi CO₂; peidia â phwyntio’r tiwb at bobl a pheidia â selio system. Cofnoda newid sampl a’r amser nes i ddŵr calch gymylogi. Ailadrodda neu gymhara amodau; rheola maint gronynnau a màs sampl cyn casglu tystiolaeth am sefydlogrwydd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifenna hafaliadau geiriau a fformiwla gytbwys ar gyfer pob cam a ddisgrifir; gwiria fod nifer pob atom yr un peth ar y ddwy ochr. Wrth drafod chwarela, cysyllta pob mantais neu anfantais â grŵp/effaith benodol yn hytrach na rhestr gyffredinol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r un deunydd crai yn mynd drwy gyfres o newidiadau cemegol i wneud cynhyrchion defnyddiol. Mae hafaliad yn helpu cadw atomau’n gytbwys ar draws pob cam.

    Hunanwirio

    Beth sy’n cael ei ffurfio wrth wresogi calsiwm carbonad yn ddigon cryf?

    Dangos yr ateb

    Calsiwm ocsid a charbon deuocsid.

Grŵp testun

Cemeg organig

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.5 Olew crai, tanwyddau a chemeg organig

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae olew crai yn gymysgedd cymhleth o hydrocarbonau a ffurfiwyd dros filiynau o flynyddoedd o weddillion organebau morol. Wrth ddistyllu ffracsiynol, caiff olew ei wresogi i anweddu; mae anweddau’n codi mewn colofn sy’n boeth ar y gwaelod ac yn oerach ar y brig, ac mae ffracsiynau â berwbwyntiau tebyg yn cyddwyso ar lefelau gwahanol. Ffracsiwn yw cymysgedd o alcanau. Wrth i hyd cadwyn gynyddu, mae berwbwynt a gludedd yn cynyddu a fflamadwyedd yn tueddu i leihau. Mae pwysigrwydd economaidd a gwleidyddol y diwydiant olew yn gysylltiedig â thanwydd a deunyddiau crai, ond hefyd â llygredd ac allyriadau.
    • Mae hylosgiad cyflawn hydrocarbon yn rhoi CO₂ a H₂O; heb ddigon o ocsigen gall hylosgiad anghyflawn roi CO gwenwynig neu garbon/mŵg. Cymharir tanwyddau drwy losgi màs mesuredig o dan lestr dŵr â màs hysbys, cofnodi newid tymheredd, cyfrifo egni a drosglwyddwyd (q=m×c×ΔT) a rhannu â màs tanwydd i gael kJ g⁻¹. Cadwa gyfaint dŵr, pellter fflam, llestr, drafft aer a thymheredd cychwyn yn gyson; defnyddia sgrin rhag drafft, pwyso’r tanwydd cyn/ar ôl a chofnodi’r màs a losgwyd. Mae colled gwres i’r aer/offer a hylosgiad anghyflawn yn cyfyngu ar degwch; ailadrodda a chymharu cymedrau.
    • Mae hydrogen yn llosgi i ffurfio dŵr ac nid yw’n rhyddhau CO₂ wrth y man defnyddio, ond mae ei gynhyrchu, storio a chludo’n defnyddio egni ac yn cyflwyno risg fflamadwyedd. Mae’r triongl tân yn gofyn am danwydd, ocsigen a gwres; tynnwch un i atal neu ddiffodd tân.
    • Mae cracio’n torri hydrocarbonau cadwyn hir yn foleciwlau byrrach gan gynnwys alcenau sy’n ddefnyddiol fel deunyddiau crai. Alcanau: CₙH₂ₙ₊₂; alcenau: CₙH₂ₙ. Enwau cyfres syml: methan/ethan/propan/bwtan; methen nid yw’n alcen sefydlog, ond ethen/propen/bwten yw enwau alcenau. Mae alcen yn cynnwys bond C=C ac yn adio hydrogen neu bromin; mae dŵr bromin oren yn troi’n ddi-liw gyda’r alcen. Mae polymeriad adio’n agor bond dwbl llawer o fonomerau i greu cadwyn: ethen→polythen, propen→poly(propen), cloroethen→poly(cloroethen/PVC), tetrafflworoethen→poly(tetrafflworoethen/PTFE); mae eu priodweddau’n sail i ddefnyddiau fel pecynnu, pibellau/inswleiddio a haenau gwrth-lynol.
    • Enwau a fformiwlâu syml: mae alcanau’n gorffen yn -an (methan CH₄, ethan CH₃CH₃, propan CH₃CH₂CH₃); mae alcenau’n gorffen yn -en ac yn cynnwys C=C (ethen CH₂=CH₂, propen CH₂=CHCH₃); mae alcoholau syml yn gorffen yn -ol ac yn cynnwys –OH (methanol CH₃OH, ethanol CH₃CH₂OH, propanol CH₃CH₂CH₂OH). Mae fformiwla foleciwlaidd yn rhoi cyfansoddiad atomau, a fformiwla adeileddol yn dangos sut maent wedi’u cysylltu. Mae’r enghreifftiau hyn yn ddigon ar gyfer y gofyniad cyffredin; mae enwi isomerau safle yn estyniad Haen Uwch.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth ddehongli ffracsiynau, cymhara hyd cadwyn â berwbwynt, gludedd, fflamadwyedd a defnydd fel tanwydd. Wrth ysgrifennu hafaliad hylosgi, cracio, adio, eplesu neu bolymeriad, cydbwysha atomau a defnyddio’r fformiwla gywir. Wrth gyfrifo egni tanwydd, nodi’r màs dŵr, cynnydd tymheredd a màs tanwydd, dangos cyfrifiad ac egluro ffynonellau colled gwres.
    • Enwa alcan/alcen/alcohol syml a dewis fformiwla foleciwlaidd neu adeileddol briodol; er enghraifft, adnabod CH₃CH₂OH fel ethanol, C₃H₆ fel propen, a dangos bod CH₂=CH₂ yn cynnwys bond C=C. Defnyddia’r enghreifftiau syml a addysgir yma; nid yw enwi isomerau safle yn ofyniad sylfaenol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r colofn distyllu’n gwahanu’r cymysgedd oherwydd bod hydrocarbonau’n berwi ar dymereddau gwahanol. Mae cracio’n aildrefnu’r cyflenwad: llai o foleciwlau hir, mwy o danwyddau/alcens byr y mae galw amdanynt.

    Hunanwirio

    Mewn prawf tanwydd, cynhesodd 100 g dŵr 15°C a llosgodd 0.50 g tanwydd. Cyfrifa’r egni a amsugnwyd gan y dŵr gan ddefnyddio c=4.2 J g⁻¹ °C⁻¹, yna egni fesul gram; pam fydd hyn yn amcangyfrif is na’r gwerth gwirioneddol? Hefyd, enwa CH₃CH₂OH a C₃H₆, a pha fath o fond sy’n dangos bod yr ail yn alcen?

    Dangos yr ateb

    q=mcΔT=100×4.2×15=6300 J=6.30 kJ; fesul gram=6.30÷0.50=12.6 kJ g⁻¹. Collir gwres i’r aer/cyfarpar ac efallai na losgodd y tanwydd yn llwyr, felly nid yw’r holl egni’n cynhesu’r dŵr. CH₃CH₂OH yw ethanol; C₃H₆ yw propen ac mae’n cynnwys bond dwbl C=C.

    Gweld diagramau
    Alcanau: fformiwlâu adeileddol
    Methan · CH₄

    Dangosir pob atom carbon a hydrogen a phob bond C-C a C-H; mae gan bob carbon bedwar bond.

    Ethan · C₂H₆

    Dangosir pob atom carbon a hydrogen a phob bond C-C a C-H; mae gan bob carbon bedwar bond.

    Propan · C₃H₈

    Dangosir pob atom carbon a hydrogen a phob bond C-C a C-H; mae gan bob carbon bedwar bond.

    Bwtan · C₄H₁₀

    Dangosir pob atom carbon a hydrogen a phob bond C-C a C-H; mae gan bob carbon bedwar bond.

    Mae pob atom carbon a hydrogen wedi’i labelu, a llunir pob bond cofalent C-H a C-C.

    Alcenau: fformiwlâu adeileddol
    Ethen · C₂H₄

    Dangosir pob atom a bond; mae’r bond dwbl rhwng C1 a C2.

    Propen · C₃H₆

    Dangosir pob atom a bond; mae’r bond dwbl rhwng C1 a C2.

    But-1-en · C₄H₈

    Dangosir pob atom a bond; mae’r bond dwbl rhwng C1 a C2.

    But-2-en · C₄H₈

    Dangosir pob atom a bond; mae’r bond dwbl rhwng C2 a C3.

    Llunir pob atom a bond. Dangosir lleoliad y bond dwbl yn eglur, felly mae but-1-en a but-2-en yn adeileddau gwahanol.

    Alcoholau: fformiwlâu adeileddol
    Methanol · CH₄O

    Dangosir pob atom: mae grŵp -OH yn cynnwys bond C-O ac O-H, ac mae’r holl atomau hydrogen wedi’u cynnwys.

    Ethanol · C₂H₆O

    Dangosir pob atom: mae grŵp -OH yn cynnwys bond C-O ac O-H, ac mae’r holl atomau hydrogen wedi’u cynnwys.

    Propan-1-ol · C₃H₈O

    Dangosir pob atom: mae grŵp -OH yn cynnwys bond C-O ac O-H, ac mae’r holl atomau hydrogen wedi’u cynnwys.

    Butan-1-ol · C₄H₁₀O

    Dangosir pob atom: mae grŵp -OH yn cynnwys bond C-O ac O-H, ac mae’r holl atomau hydrogen wedi’u cynnwys.

    Mae’r bondiau C-O ac O-H ym mhob grŵp hydrocsyl yn eglur; llunir pob atom hydrogen sydd wedi’i fondio â charbon neu ocsigen.

    Mewn diagramau dot-a-groes, mae dot yn electron o’r atom a enwir yn yr esboniad ac mae croes yn electron o’r atom arall. Mae’r symbolau’n dangos tarddiad electron, nid gwefr. Mae parau a rennir rhwng atomau sydd wedi bondio; mae parau unig yn aros ar un atom.

    Fformiwlâu adeileddol alcanau, alcenau ac alcoholau syml: cymharwch y bond C=C mewn alcen â’r grŵp –OH mewn alcohol.

Grŵp testun

Cydbwysedd

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.6 Adweithiau cildroadwy a phrosesau diwydiannol

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mewn adwaith cildroadwy gall cynhyrchion adweithio’n ôl i ffurfio adweithyddion. Mewn system gaeedig ar gydbwysedd deinamig, mae’r adweithiau ymlaen ac yn ôl yn parhau ar gyfraddau cyfartal ac mae crynodiadau macro’n aros yn gyson; nid yw’r adwaith wedi stopio.
    • Mae proses Haber yn cyfuno nitrogen o’r aer â hydrogen o nwy naturiol mewn adwaith cildroadwy N₂+3H₂⇌2NH₃ i gynhyrchu amonia. Mae cydbwysedd deinamig yn parhau tra mae’r cynnyrch amonia’n cael ei dynnu ac mae’r N₂/H₂ heb adweithio’n cael eu hailgylchu.
    • Mae’r broses gyffwrdd yn cynhyrchu asid sylffwrig: llosgi sylffwr i SO₂; yna 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ dros gatalydd vanadium(V) ocsid ar dymheredd cyfaddawd tua 450°C; amsugno SO₃ mewn asid sylffwrig crynodedig a’i wanhau’n ofalus. Defnyddir asid sylffwrig mewn gwrteithiau, paent, llifynnau, ffibrau, plastigion a glanedyddion; mae asid crynodedig yn dadhydradu siwgr ac yn tynnu dŵr grisialu o gopr(II) sylffad hydradol.
    • Mae niwtralu hydoddiant amonia ag asid sylffwrig neu nitrig yn gallu cynhyrchu amoniwm sylffad neu amoniwm nitrad: 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄; NH₃ + HNO₃ → NH₄NO₃. Defnyddir y gwrteithiau nitrogenaidd i gynyddu twf cnydau; gall dŵr ffo gludo gormodedd o nitrad i ddyfrffyrdd a chyfrannu at ewtroffigedd, felly cymhara gynnyrch amaeth â’r effaith amgylcheddol. I adnabod NH₄⁺, cynhesa sampl â NaOH dyfrllyd: mae amonia’n cael ei ryddhau ac yn troi papur litmws coch llaith yn las.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth drafod adwaith cildroadwy, disgrifia sut mae’r cyfraddau ymlaen ac yn ôl yn newid ac yn hafalu ar gydbwysedd deinamig.

    Mewn iaith syml

    Mae cydbwysedd fel dwy lif dŵr sy’n symud yr un faint i bob cyfeiriad. Mae’r cymysgedd yn edrych yn ddigyfnewid, ond mae’r adweithiau dal i ddigwydd.

    Hunanwirio

    Beth sy’n hafal ar gydbwysedd deinamig?

    Dangos yr ateb

    Cyfradd yr adwaith ymlaen a chyfradd yr adwaith yn ôl; nid o reidrwydd crynodiadau’r adweithyddion a’r cynhyrchion.

Grŵp testun

Dŵr

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.3 Dŵr

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Gall cyflenwadau dŵr naturiol gynnwys nwyon toddedig, ïonau, micro-organebau a llygryddion. Mae triniaeth gyflenwad cyhoeddus yn gwaddodi gronynnau, yn hidlo’r solidau sy’n weddill ac yn clorineiddio i ladd micro-organebau. Mae cynaliadwyedd yn golygu lleihau defnydd a chyfyngu ar effaith echdynnu, dosbarthu a thrin. Mae dŵr y môr yn gallu cael ei ddihalwyno drwy ddistyllu, ond mae gwres/egni a gwaredu heli yn cyfyngu ar gynaliadwyedd ar raddfa fawr.
    • Daw caledwch dros dro yn bennaf o hydrogencarbonadau calsiwm/magnesiwm; mae berwi’n gallu tynnu’r caledwch dros dro. Daw caledwch parhaol o halwynau calsiwm/magnesiwm hydawdd eraill (e.e. sylffadau/cloridau) ac nid yw’n cael ei dynnu drwy ferwi. Defnyddir sodiwm carbonad neu gyfnewidydd ïonau wrth drin caledwch parhaol. Mae dŵr caled yn defnyddio mwy o sebon cyn ffurfio trochion parhaol a gall greu graddfa mewn boeleri; gall mwynau dŵr caled fod yn fuddiol i iechyd.
    • Hydoddedd yw’r màs mwyaf sy’n hydoddi mewn 100 g dŵr ar dymheredd penodol. Er enghraifft, os yw 36 g yn hydoddi mewn 100 g dŵr, mewn 25 g dŵr gall hydoddi 36×25÷100=9.0 g ar yr un tymheredd. Ar gromlin hydoddedd, darllena’r màs/100 g ar y tymheredd gofynnol; mae’r gwahaniaeth rhwng y gwerthoedd ar ddau dymheredd yn amcangyfrif faint sy’n crisialu wrth oeri. Labela echelau ac unedau, defnyddia’r gwerth priodol a dangos y cyfrifiad.
    • I ddistyllu dau hylif cymysgadwy, cynhesa’r cymysgedd mewn fflasg, defnyddio colofn ffracsiynu/thermomedr a chyddwysydd wedi’u cysylltu’n ddiogel, a chasglu’r ffracsiwn cyntaf wrth i’w berwbwynt gyrraedd top y golofn; mae’r hylif â berwbwynt is yn cyddwyso gyntaf. Ychwanega sglodion berwi cyn cynhesu a pheidia byth â chau system sy’n cynhesu. Mae distyllu dŵr môr yn gwahanu dŵr anweddol oddi wrth halwynau, ond mae gofyn gwresogi a gwaredu heli yn cyfyngu ar gynaliadwyedd.
    • Mewn prawf sebon, mesura’r un gyfaint o bob sampl caled/meddal, ychwanega hydoddiant sebon mewn diferion/gyfaint fesuredig, ysgwyd yr un hyd a chofnoda faint sydd ei angen i gael trochion sy’n para. Ailadrodda a chymhara cymedrau; mwy o sebon cyn trochion sefydlog sy’n dystiolaeth o fwy o galedwch. Gwerthusa fflworeiddio â thystiolaeth o blaid ac yn erbyn; gwahaniaethu rhwng trin cyflenwad cyhoeddus drwy waddodi, hidlo a chlorineiddio, y broses ddewisol fflworeiddio a’r broses ddwys-egni o ddihalwyno.
    • Mewn prawf cymharol, defnyddia’r un cyfaint sampl a’r un crynodiad sebon; ychwanega sebon mewn camau mesuredig, ysgwyd am yr un amser a chofnoda’r cyfaint sy’n creu trochion sefydlog. Cymhara’r canlyniadau ac ailadrodda: mae mwy o sebon cyn trochion sefydlog yn dangos sampl galetach. Enghraifft: 8.0 cm³ i’r sampl safonol a 20.0 cm³ i’r anhysbys yw cymhareb 20.0÷8.0=2.5; mae’r anhysbys angen 2.5 gwaith cymaint o’r un hydoddiant sebon dan yr un dull, ond nid yw’r gymhareb hon ar ei phen ei hun yn rhoi crynodiad absoliwt o ïonau.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • I gynhyrchu cromlin hydoddedd, ychwanega màsau hysbys o hydoddyn at 100 g dŵr ar dymhereddau hysbys, cofnoda’r màs uchaf sy’n hydoddi ym mhob tymheredd, a phlotia hydoddedd yn erbyn tymheredd gyda graddfa ac unedau clir.
    • Nodwch o ganlyniadau prawf a oes gan sampl galedwch dros dro neu barhaol; wrth gymharu triniaethau, dyfynna’r dystiolaeth am effeithiolrwydd, cost a gwastraff a roddir yn y cwestiwn.
    • Cyflwynwch ganlyniadau’r prawf sebon mewn tabl gyda chyfaint, uned, ailadroddiadau a chymedr; cyfrifwch gymhareb sampl anhysbys i safon dan amodau cyfatebol, yna cefnogwch y casgliad â’r data a’i gyfyngiad.

    Mewn iaith syml

    Nid yw berwi yn tynnu pob math o galedwch. Dewiswch driniaeth sy’n addas i’r ïonau sy’n achosi’r broblem.

    Hunanwirio

    Mae angen 8.0 cm³ o hydoddiant sebon i ffurfio trochion parhaol gyda dŵr safonol, a 20.0 cm³ gyda dŵr anhysbys. Cyfrifa’r gymhareb ac eglura’r casgliad priodol.

    Dangos yr ateb

    20.0÷8.0=2.5. Dan yr un gyfaint dŵr, crynodiad sebon ac amser ysgwyd, mae’r sampl anhysbys yn defnyddio 2.5 gwaith cymaint o hydoddiant cyn trochion sefydlog ac felly’n galetach yn y prawf cymharol; nid yw hyn yn pennu crynodiad absoliwt o galsiwm/magnesiwm.

Grŵp testun

Gwyddor y Ddaear

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.4 Y Ddaear sy’n newid yn barhaus

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae’r Ddaear yn cynnwys craidd haearn solet, craidd allanol haearn tawdd, mantell a chramen. Esboniodd Wegener ddrifft cyfandirol, gan ddefnyddio cyfatebiaeth cyfandiroedd, ffosilau a chreigiau; cynigiwyd mecanwaith tectoneg platiau’n ddiweddarach wrth i dystiolaeth gefnogi symudiad. Wrth ffin gadwrol mae platiau’n llithro heibio, gan achosi daeargrynfeydd; wrth ffin ddinistriol mae cramen gefnforol yn suddo o dan blât cyfandirol, gan ffurfio ffos ac arc folcanig; wrth ffin adeiladol mae platiau’n gwahanu, magma’n codi a chramen newydd/llosgfynyddoedd yn ffurfio. Cysyllta’r mudiant â’r broses a’r dystiolaeth berthnasol.
    • Ffurfiwyd yr atmosffer cynnar gan nwyon folcanig, gan gynnwys CO₂, anwedd dŵr, nitrogen a nwyon eraill; oeri’r Ddaear achosodd anwedd dŵr i gyddwyso a ffurfio cefnforoedd. Newidiodd y gymysgedd dros amser. Mae aer heddiw tua 78% nitrogen, 21% ocsigen ac oddeutu 1% nwyon eraill (gan gynnwys argon, neon a dim ond ychydig o CO₂). Mae resbiradaeth a hylosgiad yn defnyddio O₂ ac yn rhyddhau CO₂; mae ffotosynthesis yn defnyddio CO₂ ac yn rhyddhau O₂. Mae gweithgareddau organebau a defnydd dynol o danwyddau wedi newid y gymhareb.
    • Mae hylosgi tanwydd ffosil yn ychwanegu CO₂, sy’n atgyfnerthu’r effaith tŷ gwydr a chynhesu byd-eang; mae sylffwr yn ffurfio SO₂, sy’n gallu cynhyrchu glaw asid. Mae effeithiau’r nwyon hyn ar hinsawdd, dyfroedd, pridd a bywyd yn wahanol. Mae mesurau lliniaru’n cynnwys lleihau defnydd o danwydd ffosil, cynhyrchu egni carbon isel a thynnu/lleihau SO₂; cymhara eu heffeithiolrwydd, cost ac effaith.
    • Mae aer yn ffynhonnell ddiwydiannol nitrogen ac ocsigen, y gellir eu gwahanu ar ôl hylifo aer drwy ddistylliad ffracsiynol; mae hefyd yn cynnwys nwyon nobl neon ac argon. Mae sblint sy’n aildanio’n profi am ocsigen; mae dŵr calch yn troi’n gymylog wrth ddod i gysylltiad â charbon deuocsid.
    • Enghreifftiau rhifiadol mewn cyd-destunau daearegol: oedran y Ddaear yw tua 4.54×10⁹ blwyddyn (ffurf safonol). Pe bai dau blat yn symud ar gyfradd gymharol 2 cm blwyddyn⁻¹ am 1.0×10⁷ blwyddyn, pellter ≈2×10⁷ cm=2×10⁵ m=200 km; dyma amcangyfrif model, nid mesuriad pob ffin. Mewn 2.50 L aer, mae 78% N₂ yn 0.78×2.50=1.95 L a 21% O₂ yn 0.21×2.50=0.525 L; cymhara gan gadw’r sylwedd, y ganran a’r unedau’n eglur.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar ddiagram, enwa’r haenau a chyfeiriad y platiau, yna cysyllta’r mudiant â’r broses. Wrth drafod data atmosfferig, dyfynna gwerthoedd neu dueddiadau o’r graff a chysyllta’r prosesau â newid CO₂/O₂. Wrth werthuso cynhesu byd-eang neu law asid, gwahaniaetha achos, effaith a mesur lliniaru.

    Mewn iaith syml

    Mae ffiniau platiau’n esbonio sut gall rhannau’r gramen symud ac achosi digwyddiadau daearegol. Mae’r atmosffer hefyd wedi datblygu o ganlyniad i brosesau sy’n ychwanegu neu dynnu nwyon.

    Hunanwirio

    Ysgrifenna 4,540,000,000 blwyddyn yn ffurf safonol. Pe bai mudiant cymharol platiau’n 2.0 cm blwyddyn⁻¹ am 10 miliwn o flynyddoedd, pa bellter amcangyfrifedig mewn km?

    Dangos yr ateb

    4.54×10⁹ blwyddyn. Pellter=2.0 cm/blwyddyn×1.0×10⁷ blwyddyn=2.0×10⁷ cm=2.0×10⁵ m=200 km; amcangyfrif ydyw ar gyfradd gymharol sefydlog.

Grŵp testun

Metelau

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.3 Metelau a’u hechdynnu

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae’r rhan fwyaf o fetelau i’w cael mewn mwynau; gellir cael metelau anadweithiol fel aur yn frodorol, ac mae echdynnu’n anos wrth i adweithedd gynyddu. Mewn dadleoliad, mae metel mwy adweithiol yn disodli metel llai adweithiol o’i halen; mae thermit yn enghraifft o adwaith cystadleuaeth. O ran ocsigen, ocsidiad yw ennill a rhydwythiad yw colli; o ran electronau, ocsidiad yw colli a rhydwythiad yw ennill.
    • Yn y ffwrnais chwyth, bwyda haearn ocsid (mwyn), golosg a chalchfaen i’r top a chwytha aer poeth i mewn o’r gwaelod. Mae golosg yn llosgi: C+O₂→CO₂; mae CO₂+C→2CO; yna mae CO yn rhydwytho haearn(III) ocsid: Fe₂O₃+3CO→2Fe+3CO₂. Mae calsiwm carbonad yn dadelfennu (CaCO₃→CaO+CO₂) ac mae CaO yn niwtralu amhuredd silica (CaO+SiO₂→CaSiO₃ slag). Mewn thermit, mae alwminiwm yn tynnu ocsigen o haearn(III) ocsid: Fe₂O₃+2Al→2Fe+Al₂O₃. Mae electrolysis PbBr₂ tawdd yn rhoi Pb wrth y catod a Br₂ wrth yr anod: Pb²⁺+2e⁻→Pb; 2Br⁻→Br₂+2e⁻. Mae Al₂O₃ wedi’i hydoddi mewn cryolit i’w electrolysu; mae cryolit yn gostwng y tymheredd/egni angenrheidiol, ond mae’r electrodau carbon yn cael eu defnyddio wrth i ocsigen ffurfio.
    • Mae metelau trosiannol yn aml yn galed ac yn ddwys ac yn ffurfio cyfansoddion lliw neu ïonau â gwefrau gwahanol. Mae aloi’n gymysgedd o fetelau tawdd y gellir newid ei gyfansoddiad i addasu priodweddau: mae dur yn gryf, dur gwrthstaen yn gwrthsefyll cyrydiad, pres/efydd yn galedach na chopr pur. Mae haearn/dur, alwminiwm, copr a thitaniwm yn cael eu dewis yn ôl eu priodweddau a’u defnydd.
    • Mewn electrolysis, mae catïonau’n symud i’r catod negatif ac yn cael eu rhydwytho; mae anionau’n symud i’r anod positif ac yn cael eu ocsidio. Mae electrolysis cyfansoddyn ïonig tawdd yn rhoi metel wrth y catod ac anfetel wrth yr anod; er enghraifft, Pb²⁺+2e⁻→Pb a 2Br⁻→Br₂+2e⁻ ar gyfer PbBr₂ tawdd. Mewn alwmina tawdd mewn cryolit, 4Al³⁺+12e⁻→4Al wrth y catod a 6O²⁻→3O₂+12e⁻ wrth yr anod; mae’r ocsigen yn defnyddio’r electrod carbon. Mewn dŵr wedi’i asideiddio â electrodau anadweithiol, ffurfir hydrogen wrth y catod (2H⁺+2e⁻→H₂) ac ocsigen wrth yr anod (2H₂O→O₂+4H⁺+4e⁻); mae cyfaint hydrogen tua dwywaith cyfaint ocsigen, a gellir profi’r nwyon â sblint llosgol (pop) a sblint sy’n aildanio. Mewn hydoddiant CuCl₂ dyfrllyd ag electrodau anadweithiol, dyddodir copr coch-frown wrth y catod (Cu²⁺+2e⁻→Cu) ac mae clorin yn byrlymu wrth yr anod (2Cl⁻→Cl₂+2e⁻); profi clorin yn ofalus drwy ei effaith cannu ar bapur litmws llaith. Cymhara’r electrolytau hyn â’r cyfansoddion tawdd a defnyddia electroplatio cyffredin mewn cymhwysiad priodol. Ar gyfer electroplatio cyffredin, glanha’r gwrthrych, ei gysylltu fel catod a defnyddio’r metel platio fel anod ac hydoddiant sy’n cynnwys ei ïonau.
    • Mae hyfywedd echdynnu’n dibynnu ar radd a lleoliad y mwyn, cost tanwydd/trydan, seilwaith a gwerth y metel. Cymhara allyriadau nwyon tŷ gwydr, defnydd adnoddau ac ailgylchu wrth werthuso cynaliadwyedd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Defnyddia gyfres adweithedd i ragfynegi pa fetel sy’n dadleoli’r llall, a dangosa’r newid â hafaliad; mewn arbrawf dadleoli, defnyddio cyfaint/crynodiad cymaradwy o halen, glanhau’r metel a chofnodi newid lliw/gwaddod. Wrth ddisgrifio electrolysis tawdd, enwa’r catïon/anion a’r cynhyrchion; ar gyfer electrolysis dŵr/CuCl₂, enwa’r arsylwad ym mhob electrod ac ysgrifenna hanner-hafaliadau cytbwys. Ar gyfer electroplatio, dangos sut mae ïon metel yn gorchuddio gwrthrych y catod. Wrth asesu echdynnu, cydbwysha cost/egni ac effaith amgylcheddol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r metel mwy adweithiol yn tueddu i ffurfio ïonau, felly gall ddisodli metel llai adweithiol o’i gyfansoddyn. Mae hyn yn sail i rai dulliau echdynnu.

    Hunanwirio

    Mewn electrolysis dŵr wedi’i asideiddio, pa nwy a ffurfir ym mhob electrod a pha hanner-hafaliad sy’n ei gynrychioli? Mewn CuCl₂ dyfrllyd ag electrodau anadweithiol, beth yw’r arsylwadau a’r hanner-hafaliadau? Wrth electroplatio gwrthrych â chopr, i ba electrod cysylltir y gwrthrych?

    Dangos yr ateb

    Dŵr: catod, hydrogen (2H⁺+2e⁻→H₂); anod, ocsigen (2H₂O→O₂+4H⁺+4e⁻), gyda chyfaint H₂ tua dwywaith O₂. CuCl₂: dyddodir copr coch-frown wrth y catod (Cu²⁺+2e⁻→Cu), a byrlyma clorin wrth yr anod (2Cl⁻→Cl₂+2e⁻). Mewn electroplatio, cysylltir y gwrthrych glân fel y catod negatif.

Grŵp testun

Egni cemegol

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.4 Adweithiau cemegol ac egni

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae adwaith ecsothermig yn trosglwyddo egni i’r amgylchoedd, gan godi tymheredd fel arfer; mae adwaith endothermig yn cymryd egni o’r amgylchoedd, gan ostwng tymheredd fel arfer. Egni actifadu yw’r egni lleiaf sydd ei angen i gychwyn adwaith. Mae torri bondiau’n defnyddio egni; mae ffurfio bondiau’n rhyddhau egni.
    • Mewn proffil egni, mae’r echelin fertigol yn dangos egni cymharol a’r echelin lorweddol yn dangos hynt yr adwaith; cysyllta lefel yr adweithyddion â lefel y cynhyrchion drwy gromlin sy’n codi at gopa ac yn disgyn. Mesurir Ea yn fertigol o lefel yr adweithyddion i’r copa. Mesurir ΔH yn fertigol o lefel yr adweithyddion i lefel y cynhyrchion: mewn proffil ecsothermig mae cynhyrchion yn is, ΔH yn negatif ac egni’n cael ei ryddhau; mewn proffil endothermig mae cynhyrchion yn uwch, ΔH yn bositif ac egni’n cael ei amsugno. Mae torri bondiau’n defnyddio egni; mae ffurfio bondiau’n rhyddhau egni. Gyda data egni bond, ΔH = egni bondiau a dorrir − egni bondiau a ffurfir. Enghraifft H₂+Cl₂→2HCl: torrir un H–H (436 kJ mol⁻¹) ac un Cl–Cl (242), cyfanswm 678; ffurfir dau H–Cl (2×431=862); ΔH=678−862=−184 kJ mol⁻¹, felly ecsothermig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar broffil, labela ‘egni cymharol’ a ‘hynt yr adwaith’, dechreuad adweithyddion, copa ac ynni’r cynhyrchion. Tynnwch saeth fertigol o lefel yr adweithyddion i’r copa ar gyfer Ea, ac o lefel yr adweithyddion i lefel y cynhyrchion ar gyfer ΔH; labela arwydd ΔH yn ôl cyfeiriad y newid a gwiria a yw’r cynhyrchion yn uwch neu’n is. Wrth gyfrifo egni bond, lluosa pob egni bond â nifer y bondiau perthnasol, adia’r bondiau a dorrir, yna tynna gyfanswm bondiau a ffurfir; gwiria’r arwydd cyn dosbarthu’r adwaith.

    Mewn iaith syml

    Torri bondiau sydd angen egni; ffurfio bondiau sy’n rhyddhau egni. Y gwahaniaeth net rhwng y ddau sy’n pennu a yw’r adwaith yn ecsothermig neu’n endothermig.

    Hunanwirio

    Ar broffil ecsothermig, mae lefel y cynhyrchion 40 kJ mol⁻¹ yn is na’r adweithyddion, a’r copa 120 kJ mol⁻¹ uwch na’r adweithyddion. Beth yw arwydd a gwerth ΔH, beth yw Ea, a sut byddai proffil endothermig yn wahanol?

    Dangos yr ateb

    ΔH=−40 kJ mol⁻¹, gan fod y cynhyrchion yn is; Ea=120 kJ mol⁻¹, wedi’i fesur o lefel yr adweithyddion i’r copa. Mewn proffil endothermig mae’r cynhyrchion yn uwch na’r adweithyddion a ΔH yn bositif; mae Ea yn dal i gael ei fesur o lefel yr adweithyddion i’r copa.

    Gweld diagramau
    Proffil egni ecsothermig

    Proffil ecsothermig ansoddol: mae’r cynhyrchion ar lefel egni is na’r adweithyddion, felly caiff egni ei ryddhau. Mesurir egni actifadu Eₐ o lefel yr adweithyddion i’r brig; mae newid egni net ΔH yn mynd o’r adweithyddion i’r cynhyrchion ac mae’n negyddol. Cynnydd adwaith yw’r echelin lorweddol, nid amser. Ni awgrymir gwerthoedd egni rhifol.

    Proffil egni endothermig

    Proffil endothermig ansoddol: mae’r cynhyrchion ar lefel egni uwch na’r adweithyddion, felly caiff egni ei amsugno. Mesurir egni actifadu Eₐ o lefel yr adweithyddion i’r brig; mae newid egni net ΔH yn mynd o’r adweithyddion i’r cynhyrchion ac mae’n bositif. Cynnydd adwaith yw’r echelin lorweddol, nid amser. Ni awgrymir gwerthoedd egni rhifol.

    Proffiliau egni ecsothermig ac endothermig: dilyn hynt yr adwaith, mesur yr egni actifadu (Ea) o lefel yr adweithyddion i’r copa, a dangos ΔH net o’r adweithyddion i’r cynhyrchion.

Grŵp testun

Asesu

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Crynodeb o’r asesu; §4.1 Cofrestru, tabl codau cofrestru Cymraeg

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Yn y fersiwn a ddefnyddir ar gyfer arholiadau 2027, mae Uned 1 ac Uned 2 yn arholiadau ysgrifenedig: 1 awr 45 munud a 80 marc yr un, 45% yr un o’r cymhwyster. Mae’r ddwy yn haenog ac yn cynnwys cwestiynau ateb byr, strwythuredig, ysgrifennu estynedig a dehongli data, gan gynnwys cyd-destunau ymarferol. Gellir cofrestru Haen Sylfaenol neu Haen Uwch ar wahân ar gyfer pob uned; er bod yr un haen yn arferol, mae’r fanyleb yn caniatáu cyfuniad eithriadol o haenau.
    • Mae Uned 3 ymarferol y fersiwn 2020 yn cyfrif am 10% ac yn ddi-haen; CBAC yn marcio’r asesiad yn allanol. Mae’r hen drefn yn darparu dwy dasg yn flynyddol, a’r ganolfan yn dewis un. Yn Adran A (6 marc), gall hyd at dri dysgwr gasglu canlyniadau gyda’i gilydd o’r dull a roddir mewn un sesiwn 60 munud, ond mae pob un yn ateb ei gwestiynau ei hun. Yn Adran B (24 marc), mae’r dysgwr yn dadansoddi ac yn gwerthuso data Adran A yn unigol, mewn sesiwn 60 munud dan oruchwyliaeth ffurfiol heb adborth na chymorth athro.
    • Mae’r codau cofrestru Cymraeg yn y tabl swyddogol yn gwahaniaethu’r unedau a’u haenau: 3410N1/3410NA ar gyfer Uned 1 Sylfaenol/Uwch, 3410N2/3410NB ar gyfer Uned 2 Sylfaenol/Uwch, a 3410N3 ar gyfer Uned 3. Y cod cyfnewid TGAU Cemeg Cymraeg yw 3410CS; nid hwn yw rhif QAN 601/8234/9.
    • Nid yr Uned 3 newydd yn fersiwn Chwefror 2026 yw asesiad y garfan hon: er bod y fersiwn newydd yn cael ei haddysgu o 2026, dyfernir yr Uned 3 ddiwygiedig gyntaf yn 2028. Felly ni ddylid paratoi dysgwr 2027 gan ddefnyddio’r strwythur newydd yn lle’r hen un.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cyn paratoi, gwiria flwyddyn y gyfres a’r fersiwn sy’n berthnasol: mae’r manylion asesu hyn ar gyfer Unedau 1–3 y garfan 2027. Gwiriwch y gofyniad mynediad gyda’r ganolfan; nid yw’r canllaw hwn yn cofrestru ymgeisydd nac yn dewis ei haen.

    Mewn iaith syml

    Mae’r ddau bapur ysgrifenedig yn haenog, ond mae’r hen Uned 3 ymarferol yn ddi-haen ac yn cael ei asesu ar wahân. Dysga’r dulliau a sut i ddehongli canlyniadau yma, ond ni all darllen canllaw roi profiad ymarferol na chwblhau asesiad swyddogol ar ran dysgwr.

    Hunanwirio

    Pa ran o Uned 3 yr hen fersiwn y gall grŵp o hyd at dri ei gwneud gyda’i gilydd, a pha ran sy’n unigol?

    Dangos yr ateb

    Gallant gasglu canlyniadau Adran A gyda’i gilydd, ond mae pob dysgwr yn rhoi ei atebion ei hun; mae Adran B yn cael ei chwblhau’n unigol dan oruchwyliaeth heb gymorth nac adborth athro.

Grŵp testun

Sgiliau gwyddonol

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad A, Gweithio’n Wyddonol (p. 32–33); Atodiad B, Sgiliau Mathemategol (p. 34); cyfleoedd sgiliau ym mhob testun Unedau 1–2

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae dulliau a damcaniaethau gwyddonol yn datblygu wrth i dystiolaeth newydd gael ei chasglu a’i hadolygu. Defnyddir modelau cynrychiadol, gofodol, disgrifiadol, cyfrifiannol a mathemategol i esbonio neu ragfynegi; gofyn beth mae pob model yn ei gynrychioli, beth y gall ei ragfynegi a’i gyfyngiadau. Gwerthusa grym a therfynau tystiolaeth, gwahaniaethu arsylwad/canlyniad/esboniad/casgliad a chydnabod materion moesegol. Cymhara gymwysiadau gwyddoniaeth bob dydd/diwydiannol yn ôl effeithiau personol, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol a gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth. Mae canfyddiad risg yn gallu bod yn wahanol i’r dystiolaeth; asesu perygl, tebygolrwydd ac effaith yn hytrach na barnu risg o ddifrifoldeb yn unig. Mae adolygiad cymheiriaid yn gallu canfod gwendidau cyn rhannu canlyniadau â chynulleidfaoedd gwahanol.
    • Mewn ymchwiliad, ysgrifenna gwestiwn a rhagdybiaeth y gellir eu profi; nodi’r newidyn annibynnol (yr un a newidir), y newidyn dibynnol (yr un a fesurir) a’r newidynnau rheoledig. Dewisa offer sydd â graddfa a chydraniad addas, defnyddia weithdrefn ddiogel, mesura’n gyson a chofnoda arsylwadau ar unwaith. Ailadrodda fesuriadau cymaradwy; cymedr sy’n cynrychioli canlyniadau cytûn yn well nag un darlleniad.
    • Trefna ddata mewn tabl â phenawdau, symbolau ac unedau; plotia’r newidyn annibynnol ar yr echelin-x a’r dibynnol ar yr echelin-y. Dewisa raddfa sy’n defnyddio’r graff yn dda, plotia’n gywir, tynna llinell ffit briodol, a disgrifia batrwm neu duedd â gwerthoedd penodol. Cyfnewidia rhwng brawddegau, diagram, tabl, graff a hafaliad heb newid ystyr. Graddiant llinell syth = newid y dibynnol ÷ newid yr annibynnol.
    • Gwerthusa ansawdd data ar wahân i’r canlyniad: cywirdeb yw pa mor agos at werth gwirioneddol; trachywiredd yw pa mor agos yw mesuriadau at ei gilydd; ailadroddadwyedd yw cael canlyniadau tebyg gyda’r un person/dull; atgynyrchioldeb yw cael canlyniadau tebyg wrth newid person neu amodau labordy. Gall gwall ar hap ledaenu darlleniadau; mae gwall systematig yn gogwyddo mesuriadau i’r un cyfeiriad. Gellir amcangyfrif ansicrwydd o gydraniad y cyfarpar neu wasgariad canlyniadau; dangos sut mae un canlyniad yn cyfyngu ar sicrwydd y casgliad. Awgrymu gwelliant penodol sy’n lleihau’r gwall perthnasol, a gwaith pellach sy’n profi’r casgliad.
    • Defnyddia dermau a dull enwi cemegol priodol, unedau SI (kg, g, mg; m, kJ, J), rhagddodiaid a phwerau 10 (tera, giga, mega, kilo, centi, mili, micro, nano); trosia unedau cyn cyfrifo a chadw’r uned ar y canlyniad. Dangos cyfrifiadau’n drefnus gydag unedau. Sgiliau cyffredin y fanyleb yw degolion, ffurf safonol, cymarebau, ffracsiynau, canrannau, cymedrau, tablau/diagramau, trefn maint, amnewid gwerthoedd ag unedau, trosi rhwng graff a rhif, plotio, dehongli graddiant llinellol, ac arwynebedd triongl/petryal, arwynebedd arwyneb a chyfaint ciwb.
    • Mae Atodiad B.2 yn cynnwys cymedrau a threfnu data mewn tablau/diagramau fel sgiliau cyffredin: ar gyfer 18, 20 a 22 cm³, y cymedr yw (18+20+22)÷3=20 cm³. Mae Atodiad B.3 yn gofyn am amnewid gwerthoedd mewn hafaliad a chadw unedau; ni chymysgir y sgil gyffredin hon â newid testun fformiwla.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Enghraifft o ddata cyfradd mewn cm³: 18, 20, 22. Y cymedr yw (18+20+22) ÷ 3 = 20 cm³; cadw’r uned wrth adrodd. Ar graff cyfaint-nwy yn erbyn amser, os yw cyfaint yn cynyddu o 0 i 30 cm³ mewn 15 s, y graddiant cyfartalog yw 30 ÷ 15 = 2.0 cm³ s⁻¹. Disgrifiwch hefyd a yw’r graff yn wastatáu, ac eglurwch pam mae’n golygu bod cyfradd yn gostwng.
    • Enghraifft o amnewid cyffredin: q=mcΔT. Os m=50 g, c=4.2 J g⁻¹ °C⁻¹ a ΔT=10°C, yna q=50×4.2×10=2100 J; mae’r unedau’n canslo i roi joules.
    • Wrth werthuso dull, cysyllta pob beirniadaeth â’r mesuriad: darlleniad cyfaint bob 5 s yn colli manylder ar adwaith cyflym; defnyddio chwistrell nwy wedi’i selio’n wael yn colli cynnyrch; un prawf yn unig yn methu dangos ailadroddadwyedd. Awgrymu newid mesuradwy, e.e. cymryd darlleniad bob eiliad neu wneud tri ailadrodd a chymharu cymedr, nid ‘bod yn fwy gofalus’ yn unig.

    Mewn iaith syml

    Mae casgliad da yn dilyn tystiolaeth y tabl neu’r graff ac yn dweud beth na ellir ei brofi ganddo. Mae dull da’n newid un ffactor, yn mesur un canlyniad ac yn cadw’r gweddill yn gyson.

    Hunanwirio

    Mae tri mesuriad yn 12.0 cm³, 12.4 cm³ a 15.6 cm³. Pa ddau fesuriad sy’n cydweddu’n agos, beth yw eu cymedr, a pha gam dylid ei wirio cyn defnyddio’r trydydd yn y cymedr? Amnewidia m=50 g, c=4.2 J g⁻¹ °C⁻¹ a ΔT=10°C yn q=mcΔT.

    Dangos yr ateb

    Mae 12.0 a 12.4 cm³ yn cydweddu’n agos; eu cymedr yw (12.0+12.4) ÷ 2 = 12.2 cm³. Gwiriwch a yw 15.6 cm³ yn ganlyniad anghyson oherwydd gwall dull neu fesur; peidiwch â’i hepgor yn dawel—adroddwch pam y’i trin fel anomaledd neu’i chadw os nad oes sail i’w hepgor. q=50×4.2×10=2100 J.

Grŵp testun

Sgiliau mathemategol

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen Uwch mewn naill ai Haen ar gyfer Uned 1 neu Haen ar gyfer Uned 2 · Atodiad A.4: ffigurau ystyrlon (print bras); Atodiad B.2: ffigurau ystyrlon; Atodiad B.3: newid testun hafaliadau; Uned 1 §1.1: ffigurau ystyrlon

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Defnyddia’r data llawn wrth gyfrifo ac yna talgrynna’r ateb i nifer priodol o ffigurau ystyrlon, gan ystyried cywirdeb y data a roddwyd. Nid yw seroau arweiniol yn ffigurau ystyrlon; mae seroau rhwng digidau nad ydynt yn sero neu seroau olaf ar ôl pwynt degol yn gallu bod yn ystyrlon. Er enghraifft, mae 0.004567 i 2 ffigur ystyrlon yn 0.0046.
    • I newid testun hafaliad, defnyddia’r un gweithrediadau gwrthdro ar ddwy ochr cyn rhoi gwerthoedd i mewn. Os cyfradd=ΔV÷Δt, yna ΔV=cyfradd×Δt a Δt=ΔV÷cyfradd. O q=mcΔT, gellir cael c=q÷(mΔT) neu m=q÷(cΔT). Cadwa unedau wrth amnewid a gwiria bod uned yr ateb a’r dimensiynau’n rhesymol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cadw digidau gwarchod drwy’r camau cyfrifo a rowndio ar y diwedd yn ôl ffigurau ystyrlon y data. Er enghraifft, 3.20×2.1=6.72, felly adrodd 6.7 pan fo’r data lleiaf manwl yn 2 ffigur ystyrlon.
    • Ail-drefnu’r hafaliad yn symbolaidd yn gyntaf, gwirio’r unedau, yna mewnosod gwerthoedd. I gyfradd=ΔV÷Δt, ysgrifenna Δt=ΔV÷cyfradd cyn rhoi cyfaint ac amser i mewn.

    Mewn iaith syml

    Talgrynna ar ôl cyfrifo, nid yng nghanol y gwaith. Wrth newid testun, symuda’r termau drwy ddefnyddio gweithrediadau gwrthdro a chadw’r hafaliad yn gytbwys.

    Hunanwirio

    Talgrynna 0.006842 i 2 ffigur ystyrlon. Os v=d÷t, newid testun i gael t ac yna d.

    Dangos yr ateb

    0.0068. t=d÷v a d=v×t.

Grŵp testun

Cyfrifiadau Haen Uwch

2 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: Haen Uwch · Uned 1 §§1.1–1.5 a’r print bras Haen Uwch: molau/masau, màs isotop cyfartalog, caledwch dŵr a graddiant tangiad

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Màs atomig perthynol Ar yw cyfartaledd wedi’i bwysoli gan helaethrwydd isotopau. Enghraifft: os oes 75% o isotop â màs 24 a 25% â màs 26, Ar = [(75×24)+(25×26)] ÷ 100 = 24.5. Ysgrifenna’r helaethrwydd fel canrannau sy’n adio i 100 neu fel ffracsiynau sy’n adio i 1.
    • Mol yw swm sylwedd; n = m ÷ Mr (neu Ar), ac N = n × 6.02×10²³ gronyn. Enghraifft: mae 9.0 g o ddŵr â Mr=18 yn 9.0÷18=0.50 mol. O hafaliad 2H₂+O₂→2H₂O, mae 2 mol H₂ yn rhoi 2 mol H₂O: felly 0.50 mol H₂O angen 0.50 mol H₂, neu 1.0 mol H₂O angen 1.0 mol H₂. I fynd o folau nôl i fàs, defnyddia m=n×Mr.
    • I ganfod fformiwla empirig o fasau adweithio, trosia bob màs i folau, rhanna pob swm â’r gwerth lleiaf a graddia’r cymarebau i rifau cyfan. Enghraifft: 24 g Mg a 16 g O; Ar(Mg)=24 ac Ar(O)=16, felly 1 mol Mg : 1 mol O, fformiwla MgO. I gyfrifo masau mewn adwaith, cydbwysha’r hafaliad yn gyntaf, defnyddia’r gymhareb cyfernodau mol, yna trosia’r molau i gramau. Enghraifft: CaCO₃→CaO+CO₂; 100 g CaCO₃ (Mr=100) yw 1 mol ac yn rhoi 1 mol CO₂ (44 g) os yw’r adwaith yn gyflawn.
    • Mewn caledwch dros dro, mae berwi’n dadelfennu hydrogencarbonad calsiwm: Ca(HCO₃)₂(aq)→CaCO₃(s)+CO₂(g)+H₂O(l). Mae sodiwm carbonad yn tynnu Ca²⁺ drwy waddodi CaCO₃(s); mewn cyfnewidydd ïon, caiff Ca²⁺/Mg²⁺ eu cyfnewid am Na⁺. Cymhara’r dulliau yn ôl yr ïon a dynnir, y solid/gwastraff a’r angen i adnewyddu’r cyfnewidydd; gallu esbonio a chynrychioli’r prosesau hyn yn hafaliad yw’r dyfnder Haen Uwch.
    • I gael cyfradd uniongyrchol ar bwynt cromlin, tynnwch dangiad y pwynt, dewiswch ddau bwynt pell ar y tangiad, a chyfrifwch Δy÷Δx gyda’r unedau. Os yw tangiad cyfaint-nwy rhwng (0 s, 40 cm³) a (20 s, 70 cm³), ei raddiant yw (70−40)÷(20−0)=1.5 cm³ s⁻¹ ar yr adeg honno. Peidiwch â defnyddio graddiant cyfartalog y gromlin gyfan pan ofynnir am gyfradd amrantiadol.
    • Uwch yn unig—tueddiadau a dadleoli: mae adweithedd Grŵp 1 yn cynyddu i lawr y grŵp, tra mae adweithedd halogenau Grŵp 7 yn lleihau i lawr y grŵp. Gall halogen mwy adweithiol ddisodli un llai adweithiol o’i hydoddiant halid: Cl₂+2KBr→2KCl+Br₂; Br₂+2KI→2KBr+I₂; ni fydd I₂ yn dadleoli Cl⁻ na Br⁻. Defnyddia arsylwad/lliw a hafaliad cytbwys i gefnogi rhagfynegiad, nid rheol gof cof heb ddata.
    • Uwch yn unig—meddalu caledwch â hafaliadau geiriau a symbolau cytbwys. Berwi: hydrogencarbonad calsiwm → carbonad calsiwm + carbon deuocsid + dŵr; Ca(HCO₃)₂(aq)→CaCO₃(s)+CO₂(g)+H₂O(l). Ychwanegu sodiwm carbonad: clorid calsiwm + sodiwm carbonad → carbonad calsiwm + clorid sodiwm; CaCl₂(aq)+Na₂CO₃(aq)→CaCO₃(s)+2NaCl(aq). Yn ïonig, Ca²⁺+CO₃²⁻→CaCO₃(s), a Mg²⁺+CO₃²⁻→MgCO₃(s). Mewn cyfnewidydd ïon sodiwm, mae resin sy’n cario Na⁺ yn cyfnewid sodiwm am galsiwm: 2R–Na+Ca²⁺→R₂–Ca+2Na⁺ (yn yr un modd ar gyfer Mg²⁺). Dewisa’r dull yn ôl pa fath o galedwch sydd i’w dynnu.
    • Uwch yn unig—egni gwrthdrawiadau a chatalydd: mae catalydd yn darparu llwybr adwaith ag egni actifadu is; felly, ar yr un tymheredd, gall mwy o wrthdrawiadau gyrraedd yr egni actifadu a llwyddo. Nid yw’r catalydd yn cael ei ddefnyddio’n barhaol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Trefn y cyfrifiad yw: ysgrifennu’r data a’r unedau; dewis y berthynas; trosi unedau; dangos pob cam; gwirio cymhareb yr hafaliad; talgrynnu’n rhesymol. Ar gyfer gwerth Rf, canran neu raddiant, defnyddia’r pellteroedd/newidiadau o’r un tarddiad a chadw’r unedau perthnasol.
    • Ar gyfer tueddiad neu ddadleoli grwpiau, nodi’r elfennau/halidau dan gymhariaeth, dyfynna arsylwad lliw ac ysgrifenna’r hafaliad cytbwys. Ar gyfer meddalu dŵr, ysgrifenna’r hafaliad geiriau yn gyntaf, trosia bob sylwedd i’w fformiwla gywir, yna cydbwysha drwy newid cyfernodau yn unig.

    Mewn iaith syml

    Mae cyfrifiad cemeg yn cadw cyfrif y gronynnau: mae’r hafaliad cytbwys yn rhoi’r gymhareb, a’r màs neu gyfaint yn rhoi’r swm sydd ar gael.

    Hunanwirio

    (1) Pa un sy’n fwy adweithiol, Cl₂ neu I₂, ac ysgrifenna’r hafaliad pan gymysgir Cl₂ â KI? (2) Ysgrifenna’r hafaliad geiriau ac yna’r hafaliad cytbwys ar gyfer berwi hydrogencarbonad calsiwm; beth yw’r gwaddod wrth ddefnyddio sodiwm carbonad i feddalu dŵr caled parhaol? (3) Sut mae catalydd yn cynyddu cyfran y gwrthdrawiadau llwyddiannus?

    Dangos yr ateb

    Cl₂ sy’n fwy adweithiol; Cl₂+2KI→2KCl+I₂. Geiriau: hydrogencarbonad calsiwm → carbonad calsiwm + carbon deuocsid + dŵr; symbol: Ca(HCO₃)₂(aq)→CaCO₃(s)+CO₂(g)+H₂O(l). Mae sodiwm carbonad yn gwaddodi CaCO₃(s). Mae’n darparu llwybr ag egni actifadu is, felly mae mwy o wrthdrawiadau yn cyrraedd y trothwy egni; nid drwy gynyddu tymheredd yr adwaith.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: Haen Uwch · Uned 2 §§2.1–2.6 a’r print bras Haen Uwch: nanoronynnau, mol/màs, crynodiadau/titradiad, isomeredd a data cydbwysedd

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae crynodiad c=n÷V, lle mae c mewn mol dm⁻³, n mewn mol a V mewn dm³. Trosia cm³ i dm³ drwy rannu â 1000. Mewn titradiad, defnyddia gyfaint a chymhareb hafaliad cytbwys: 25.0 cm³ NaOH 0.100 mol dm⁻³ yw 0.0250×0.100=0.00250 mol. Os yw hyn yn niwtralu HCl mewn cymhareb 1:1, mae’r un nifer mol o HCl ar y pen draw; cyfaint asid 20.0 cm³=0.0200 dm³ felly c(HCl)=0.00250÷0.0200=0.125 mol dm⁻³. Os nad yw’r gymhareb 1:1, defnyddia’r cyfernodau hafaliad, nid cyfatebiaeth cyfaint yn unig.
    • Mae cyfrifo masau adweithio’n dilyn m/Mr i gael molau, cymhareb y cyfernodau ac yna n×Mr i gael màs. Enghraifft: 10.0 g CaCO₃ (Mr=100) yw 0.100 mol; CaCO₃→CaO+CO₂ felly mae’n gallu rhoi 0.100 mol CaO (Mr=56), sef 5.60 g. Màs gwirioneddol llai na’r màs damcaniaethol all ddigwydd oherwydd colled cynnyrch neu adwaith anghyflawn; dangosa’r hafaliad cyn y cyfrifiad.
    • Mae isomerau’n rhannu’r un fformiwla foleciwlaidd ond mae’r atomau wedi’u cysylltu’n wahanol. Er enghraifft, C₄H₁₀ yw CH₃CH₂CH₂CH₃ (bwtan) neu CH₃CH(CH₃)CH₃ (2-methylpropan). Estyniad Haen Uwch yw enwi isomerau safle alcohol: ar yr un sgerbwd C₃, gall –OH fod ar garbon 1 neu 2, gan roi propan-1-ol neu propan-2-ol. Enwa’r gadwyn hiraf ac yna lleoliad y bond dwbl neu’r grŵp swyddogaethol; defnyddia fformiwla adeileddol i ddangos y gwahaniaeth.
    • Mae data ar gydbwysedd yn gallu dangos sut mae tymheredd neu bwysedd yn newid cynnyrch, heb ddefnyddio egwyddor Le Chatelier. Cymhara werthoedd o’r graff neu’r tabl, adnabod y duedd, ac eglura’r dewis masnachol: pwysedd/tymheredd uwch yn gallu newid cyfradd, cynnyrch ecwilibriwm, cost egni, offer diogelwch a’r posibilrwydd o ailgylchu adweithyddion. Nid yw cynnyrch mwyaf yn unig yn golygu’r amodau mwyaf economaidd.
    • Mae maint nanoronyn yn gallu newid priodweddau neu weithgarwch o’i gymharu â deunydd swmp; mae’r manyleb yn gofyn i Haen Uwch ystyried risgiau posibl defnyddio nanoronynnau arian a thitaniwm deuocsid a datblygiad y maes. Gwerthuswch ddefnydd penodol yn ôl tystiolaeth am y budd, llwybr amlygiad, ansicrwydd, risg a rheoliadau; peidiwch â honni bod maint bach ynddo’i hun yn profi niwed neu ddiogelwch.
    • Uwch yn unig—metelau trosiannol: gyda NaOH(aq), mae Cu²⁺ yn ffurfio gwaddod glas Cu(OH)₂, Fe²⁺ gwaddod gwyrdd Fe(OH)₂ ac Fe³⁺ gwaddod brown Fe(OH)₃. Defnyddia samplau bach a chofnoda lliw/gwaddod; nid yw’r lliw ar ei ben ei hun yn rhoi gwefr os nad oes prawf cymharol.
    • Uwch yn unig—ïonau cystadleuol wrth electrolysu heli crynodedig: mae dŵr yn cystadlu â Na⁺ wrth y catod, a Cl⁻ ag OH⁻ wrth yr anod. Y cynhyrchion yw H₂, Cl₂ a NaOH: catod 2H₂O+2e⁻→H₂+2OH⁻; anod 2Cl⁻→Cl₂+2e⁻; mae Na⁺ ac OH⁻ yn aros yn yr hydoddiant. Cymhara’r dewis cynnyrch ag electrolysis dŵr/CuCl₂ dyfrllyd a ddysgir yn y gofyniad cyffredin. Cadwa hydrogen a chlorin ar wahân oherwydd eu perygl wrth gymysgu.
    • Uwch yn unig—puro copr a chynhyrchu cemegau: ar gyfer puro copr, anod copr amhur: Cu→Cu²⁺+2e⁻; catod copr pur: Cu²⁺+2e⁻→Cu mewn CuSO₄(aq). Mae electrolysis heli mewn cell â gwahanu cynnyrch yn cynhyrchu Cl₂ yn yr anod, H₂ yn y catod a NaOH yn yr hydoddiant; rhestra gynhyrchion a hanner-hafaliadau, a chysyllta gwahanu’r nwyon â diogelwch.
    • Uwch yn unig—amodau Haber a data: N₂+3H₂⇌2NH₃; y cyfaddawd diwydiannol yw tua 450°C, tua 200 atmosffer a chatalydd haearn. Mae codi tymheredd yn cynyddu cyfradd ond yn lleihau cynnyrch ecwilibriwm amonia; mae cynyddu gwasgedd yn ffafrio’r ochr â llai o foleciwlau nwy ac yn cynyddu cyfradd, ond mae cywasgu/offer yn gostus ac yn cyflwyno risg. Wrth gael tabl/graff, cymhara werthoedd cynnyrch a chyfradd ar yr amodau a roddir, nodi’r duedd, yna cyfiawnha amodau masnachol; peidiwch â defnyddio Le Chatelier na dyfeisio gwerthoedd nad ydynt yn y data.
    • Uwch yn unig—isomerau cymhleth a sbectrosgopeg IR: enwa a llunia isomerau cadwyn/positional yn ôl cadwyn hiraf a lleoliad bond C=C neu –OH; e.e. C₅H₁₂ yw pentan, 2-methylbutan neu 2,2-dimethylpropan; C₄H₈ gall fod yn but-1-ene, but-2-ene neu 2-methylpropene. Ar sbectrwm isgoch, cymhara â’r tabl cyfeirio: O–H alcohol ~3200–3600 cm⁻¹; band C=O ~1700 cm⁻¹; C=C ~1620–1680 cm⁻¹. Mae C=O ynghyd â band O–H eang yn dystiolaeth o asid carbocsylig; peidia â phenderfynu o frig unigol os oes patrwm cyfuniadol.
    • Uwch yn unig—risg a datblygiad nanoronynnau: gwerthuswch dystiolaeth am ddefnydd arian/titaniwm deuocsid nanoraddfa a datblygiadau posibl yn y maes. Nodwch lwybr amlygiad, maint a thebygolrwydd niwed, budd, ansicrwydd, rhagofalon/rheoliadau a’r hyn sydd angen ei ymchwilio ymhellach; nid yw maint bach ar ei ben ei hun yn profi niwed nac yn profi diogelwch.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar gyfer crynodiad/titradiad: ysgrifennu hafaliad; cyfrifo n= cV o’r swm hysbys; defnyddio cymhareb mol yr hafaliad i’r swm anhysbys; trosi V i dm³; cyfrifo c=n/V; gwirio bod yr ateb a’r uned yn rhesymol. Ar gyfer data ecwilibriwm: cymharu o leiaf ddau werth perthnasol a chysylltu’r duedd â chyfradd/cynnyrch/cost.
    • Wrth adnabod ïonau trosiannol, cymhara’r gwaddod NaOH â’r lliwiau penodedig; wrth electrolysu, rhestra’r ïonau cystadleuol, cyfeiriad symudiad, cynnyrch a hanner-hafaliad ym mhob electrod; wrth ddadansoddi data Haber/IR, dyfynna’r gwerth neu’r band penodol cyn dod i gasgliad.

    Mewn iaith syml

    Mae cyfaint mewn titradiad yn ateb faint o hydoddiant a ddefnyddiwyd; dim ond drwy’r crynodiad a’r hafaliad cytbwys y mae’n dweud faint o fater oedd ynddo.

    Hunanwirio

    (1) Pa waddodion a welir gyda NaOH ar Cu²⁺ ac Fe³⁺? (2) Yn electrolysi heli crynodedig, ysgrifenna’r ddau hanner-hafaliad a nodi’r tri chynnyrch. (3) Beth yw rôl y gopr amhur a phur wrth buro electrolytig? (4) Pa fandiau’n awgrymu alcohol ac asid carbocsylig ar sbectrwm IR?

    Dangos yr ateb

    Cu²⁺: glas Cu(OH)₂; Fe³⁺: brown Fe(OH)₃. Heli: catod 2H₂O+2e⁻→H₂+2OH⁻; anod 2Cl⁻→Cl₂+2e⁻; cynhyrchir H₂, Cl₂ a NaOH dyfrllyd, gan gadw’r nwyon ar wahân. Copr amhur yw anod sy’n hydoddi fel Cu²⁺; copr pur yw catod sy’n ennill Cu. Alcohol: O–H tua 3200–3600 cm⁻¹; asid carbocsylig: C=O tua 1700 ynghyd â band O–H eang.

Rhestr destunau flaenorol

Mae’r ticiau hyn ar wahân i’r pwyntiau adolygu uchod ac nid ydynt yn cyfrif yn y cynnydd hwnnw.

Rhestr testunau Cemeg

Ticiwch bob eitem wrth i chi adolygu. Caiff ticiau eu cadw ar y ddyfais hon yn unig.

Mae'r ticiau hyn yn cadw eich rhestr destunau flaenorol. Nid ydynt yn cyfrif fel cwblhau'r gofynion newydd uchod.

Testunau Haen Sylfaenol

Testunau Haen Uwch

Sut mae OmniStudy yn helpu

  • Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
  • Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
  • Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
  • Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
  • Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg

Barod i ddechrau?

Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.

Dechreuwch adolygu am ddim