Skip to content
OmniStudy
Start free
Menu

Adolygu Cemeg Safon Uwch CBAC

Archwiliwch destunau adolygu Cemeg Safon Uwch CBAC. Gwiriwch y fanyleb swyddogol ar gyfer holl ofynion blwyddyn eich arholiad a'ch llwybr.

Dechreuwch adolygu am ddim

Manylion y cwrs

CBAC · Safon Uwch Cemeg1410CSBlynyddoedd arholiad · 2027

Asesiad UG Unedau 1-2: 90 munud yr un, 20% yr un o’r Safon Uwch. U2 Unedau 3-4: 105 munud yr un, 25% yr un. Uned 5: arholiad ymarferol ar wahân, 10%, nid asesiad di-arholiad na chymeradwyaeth; holwch eich canolfan am hysbysiad themâu 2027.

Manyleb swyddogol CBAC (yn agor mewn tab newydd)

Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.

Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.

Grŵp testun

UG Uned 1: iaith cemeg, adeiledd a mater

7 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.3

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Aᵣ yw màs cymedrig pwysol isotopau elfen o’i gymharu â ¹²C/12; Mᵣ yw swm gwerthoedd Aᵣ mewn moleciwl neu uned fformiwla. Er enghraifft, mae cymhareb helaethrwydd clorin ³⁵Cl:³⁷Cl o tua 3:1 yn rhoi Aᵣ≈35.5. Mewn sbectromedr màs, ïoneiddir sampl, cyflymir ïonau a’u gwahanu yn ôl m/z cyn eu canfod; mae copaon isotopau’n rhoi helaethrwydd a darnau’n rhoi cliwiau adeileddol. Mae gan nwy clorin gopaon M⁺ 70, 72 a 74 mewn cymhareb tua 9:6:1.
    • Mae un môl yn cynnwys Nₐ=6.02×10²³ endid. Defnyddiwch n=m/M, c=n/V, a throswch cm³ i dm³ drwy rannu â 1000. Hafaliad nwy delfrydol yw pV=nRT gyda p mewn Pa, V mewn m³ a T mewn K (R=8.31 J mol⁻¹ K⁻¹); defnyddiwch ef i gywiro swm/cyfaint nwy pan fo amodau’n wahanol. Mae cyfaint molar nwy’n newid gyda thymheredd a gwasgedd.
    • Ar gyfer fformiwla, troswch bob màs/canran elfen i fôl a rhannwch â’r lleiaf i gael y fformiwla empirig; defnyddiwch Mᵣ÷màs fformiwla empirig i ganfod lluosydd y fformiwla foleciwlaidd. Er enghraifft, mae CH₂O ag Mᵣ=180 yn rhoi C₆H₁₂O₆. Mewn adwaith, defnyddiwch gymhareb môl hafaliad cytbwys a nodwch yr adweithydd cyfyngol cyn cyfrifo cynnyrch.
    • Mewn titradiad, n=cV a chyfernodau’r hafaliad sy’n rhoi’r gymhareb adweithio. Hydoddedd yw crynodiad mewn hydoddiant dirlawn. Cymharwch economi atom y cynnyrch dymunol â holl adweithyddion; mae canran cynnyrch yn cymharu’r cynnyrch gwirioneddol â’r damcaniaethol.
    • Canran ansicrwydd yw ansicrwydd ÷ gwerth mesuredig ×100. Rhowch atebion gyda manwl gywirdeb sy’n cael ei gyfiawnhau gan y data.
    • Er enghraifft, mae 40.0% C, 6.7% H a 53.3% O yn rhoi 40.0/12:6.7/1:53.3/16≈1:2:1, felly CH₂O. Os Mᵣ=180, y lluosydd yw 180/30=6 a’r fformiwla foleciwlaidd yw C₆H₁₂O₆. Nid yr un peth yw’r ddwy fformiwla.
    • Defnyddiwch pV=nRT gydag unedau cyson, er enghraifft Pa, m³ a K gyda R=8.31. Mae 0.0100 mol ar 298 K a 100000 Pa yn rhoi V=2.48×10⁻⁴ m³=248 cm³. Mae n=cV angen V mewn dm³ gyda mol dm⁻³.
    • Mae economi atom yn defnyddio màs stoichiometrig y cynnyrch dymunol/màs stoichiometrig yr holl adweithyddion×100, gan gynnwys cyfernodau. Mae canran cynnyrch yn cymharu swm gwirioneddol a damcaniaethol; nid yw’r ddau ganran yn gyfnewidiol. Defnyddiwch yr adweithydd cyfyngol cyn cyfrifo cynnyrch.
    • Ar gyfer hydoddedd, nodwch sail y data: g mewn 100 g o ddŵr neu g mewn 100 cm³ o hydoddiant, er enghraifft. Nid yw dŵr a hydoddiant yn gyfystyr. Mae graff tymheredd/hydoddedd yn caniatáu amcangyfrif màs sy’n crisialu ar ôl oeri ar gyfer yr un sail.
    • Mewn titr 25.00 cm³ â dau ddarlleniad fwred ±0.05 cm³, yr ansicrwydd absoliwt gwaethaf cyfun yw ±0.10 cm³ a’r canran yw 0.40%. Nid yw ailadrodd yn dileu gwall systematig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar gyfer 25.0 cm³ o asid 0.100 mol dm⁻³, n=0.100×0.0250=2.50×10⁻³ mol. Defnyddiwch gyfernodau’r hafaliad cyn cyfrifo’r swm anhysbys.
    • Ar gyfer 40.0% C, 6.7% H a 53.3% O: rhannwch bob un ag Aᵣ ac yna â’r lleiaf i gael y gymhareb symlaf. Dangoswch y gymarebau heb eu talgrynnu cyn dewis cyfanrifau.
    • Gwiriwch unedau bob cam, cadwch ddigidau gwarchod, a thalgrynnwch yr ateb terfynol yn unig i’r nifer priodol o ffigurau ystyrlon.

    Mewn iaith syml

    Mae’r môl yn troi cyfrif gronynnau’n fasau a chyfeintiau y gellir eu mesur; mae hafaliad cytbwys yn dangos y gymhareb adweithio.

    Hunanwirio

    Pa gyfaint o NaOH 0.100 mol dm⁻³ sy’n niwtralu 25.0 cm³ o H₂SO₄ 0.0800 mol dm⁻³?

    Dangos yr ateb

    H₂SO₄+2NaOH→Na₂SO₄+2H₂O. n(H₂SO₄)=0.0800×0.0250=0.00200 mol, felly n(NaOH)=0.00400 mol a V=0.00400/0.100=0.0400 dm³=40.0 cm³.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §§1.4–1.5

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae bondio ïonig yn atyniad electrostatig rhwng ïonau â gwefrau gwrthwynebol mewn dellten. Bond cofalent yw pâr a rennir sy’n cael ei ddenu gan y ddau niwclews; mae’r ddau electron mewn bond cyd-drefnol yn cael eu rhoi gan un atom. Mae llawer o fondiau’n gymeriad canolradd.
    • Er enghraifft, mae pâr unig ar NH₃ yn bondio â H⁺ i wneud NH₄⁺; pâr a rennir yw’r bond cyd-drefnol o hyd ar ôl ffurfio. Yn NaCl mae gan bob ïon chwech cymydog cyferbyniol agos; yn CsCl wyth.
    • Mae gwahaniaeth electronegatifedd yn helpu rhagfynegi polaredd bond, ond geometreg y moleciwl sy’n pennu a yw deupolau bond yn canslo. Daw grymoedd London o ddeupolau dros dro; mae atyniad deupol parhaol a bondio hydrogen yn ychwanegu at atyniadau rhyngfoleciwlaidd. Mae’r rhain yn effeithio ar ferwbwynt a hydoddedd, nid y bond cofalent o fewn y moleciwl.
    • Mae VSEPR yn gosod rhanbarthau electronau mor bell oddi wrth ei gilydd â phosibl. Onglau delfrydol: llinol 180°, trigonol planar 120°, tetraëdrig 109.5°, octaëdrig 90°/180°; mae parau unig yn gwrthyrru’n gryfach ac yn lleihau onglau bond cyfagos.
    • Mae NaCl a CsCl yn ddelltau ïonig enfawr gyda chydsymud gwahanol; mae diemwnt yn rwydwaith cofalent tetraëdrig 3-D; mae gan graffit dri bond fesul carbon ac electronau dadleol mewn haenau; mae ïodin yn foleciwlaidd ac mae rhew’n solid moleciwlaidd â bondiau hydrogen. Metel yw ïonau positif mewn “môr o electronau”.
    • Mae adeiledd yn esbonio priodweddau: dim ond wrth doddi neu hydoddi y gall ïonau symud a dargludo; mae graffit a metelau’n dargludo’n solid. Mae solidau cofalent enfawr yn galed ac â phwynt toddi uchel; mae moleciwlau syml yn toddi’n isel. Mae hydoddedd yn dibynnu a yw atyniadau hydoddyn–toddydd yn gwneud iawn am wahanu’r adeiledd gwreiddiol.
    • Yn VSEPR mae parau electronau’n lleihau gwrthyriad: BF₃ trigonal planar 120°, CH₄ tetrahedrol 109.5°, NH₃ pyramid trigonal tua 107° a H₂O plygedig tua 104.5°. Mae parau unig yn gwrthyrru mwy na pharau bondio. Mae PCl₅ yn ddeubyramid trigonal 90°/120°, SF₆ wythochrog 90°, a CO₂ yn llinol 180°. Mae bond lluosog yn un rhanbarth ar gyfer rhagfynegi siâp.
    • Mewn llun dot-a-chroes, gwahaniaethwch ffynhonnell electronau ond cyfrifwch yr holl barau bondio/unig; mae bond triphlyg N₂ yn chwech electron a phâr unig ar bob N. Mae bond cyfrannol yn defnyddio dau electron o’r un cyfrannydd. Dangoswch wefrau a chregyn allanol priodol ar ïonau.
    • Gall bondiau polar ganslo mewn moleciwl cymesur megis CO₂; nid yw H₂O plygedig yn canslo. Mae hydrogen-fondio rhwng H sydd wedi bondio â N/O/F a phâr unig moleciwl arall yn wahanol i’r bond cofalent mewnol. Mae rhwydwaith agored iâ yn gwneud iddo fod yn llai dwys na dŵr hylifol.
    • Cysylltwch hydoddedd â rhyngweithiau â’r toddydd: gall ïonau a grwpiau polar ryngweithio â dŵr, tra bod cadwyni hydrocarbon yn rhyngweithio’n well â thoddyddion amholaidd. Nid yw pob sylwedd ïonig yn hydawdd. Mae dargludedd solid metel, graffit a halen tawdd/dyfrllyd yn dibynnu ar gludwyr gwefr symudol gwahanol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch ddiagram dot-a-chroes/Lewis, cyfrifwch ranbarthau bondio a pharau unig, rhagfynegwch siâp/ongl, yna defnyddiwch electronegatifedd a chymesuredd fectorau i benderfynu polaredd.
    • Cymharwch adeiledd, atyniadau rhwng gronynnau a gwefr symudol cyn rhagfynegi toddi, caledwch, hydoddedd neu ddargludedd; nodwch y cyflwr lle mae dargludiad yn bosibl.

    Mewn iaith syml

    Mae bondio’n disgrifio beth sy’n dal gronynnau at ei gilydd; mae trefniant cyfan y gronynnau’n esbonio ymddygiad y defnydd.

    Hunanwirio

    Pam nad yw NaCl solet yn dargludo ond mae NaCl tawdd yn dargludo, a pham mae CO₂ yn amholar?

    Dangos yr ateb

    Yn NaCl solet mae’r ïonau’n sefydlog yn y dellten; wrth doddi gallant symud a chario gwefr. Mae CO₂ yn llinol, felly mae deupolau bond C=O cyfartal yn canslo.

    Gweld diagramau
    Trosglwyddo electron o sodiwm i glorin

    Cyn trosglwyddo, sodiwm yw 2,8,1 a chlorin yw 2,8,7. Mae electron allanol sodiwm yn trosglwyddo i glorin. Ffurfir ïonau ar wahân mewn cromfachau: cyfluniad Na⁺ yw 2,8 a chyfluniad Cl⁻ yw 2,8,8. Mae dotiau’n nodi electronau o sodiwm; mae croesau’n nodi electronau o glorin. Trosglwyddo electronau yw hyn, nid pâr cofalent a rennir.

    Hydrogen · H₂

    Mae pob atom hydrogen yn cyfrannu un electron at un pâr a rennir. Daw’r dot o’r atom H ar y chwith a’r groes o’r atom H ar y dde; mae gan bob hydrogen blisgyn cyntaf llawn.

    Dŵr · H₂O

    Mae ocsigen yn rhannu un electron â phob H, gan ffurfio dau bâr a rennir. Mae ei bedwar electron plisgyn allanol arall yn ffurfio dau bâr unig.

    Methan tetrahedrol

    Mae gan fethan bedwar bond C-H wedi’u trefnu’n tetrahedrol. Llunnir dau fond yn y plân, mae lletem lawn yn pwyntio tuag at y gwyliwr, ac mae lletem doredig yn pwyntio oddi wrtho. Yr ongl bond H-C-H tri dimensiwn ddelfrydol yw 109.5°; nid yw’r braslun persbectif yn blân nac yn dafluniad wrth raddfa. Nid yw methan yn chiral.

    Mewn diagramau dot-a-groes, mae dot yn electron o’r atom a enwir yn yr esboniad ac mae croes yn electron o’r atom arall. Mae’r symbolau’n dangos tarddiad electron, nid gwefr. Mae parau a rennir rhwng atomau sydd wedi bondio; mae parau unig yn aros ar un atom.

    Dim ond electronau plisgyn allanol a ddangosir yn y diagramau dot-a-groes a’r brasluniau plisgyn ïonig; hepgorir electronau plisgyn mewnol o’r brasluniau hynny. Argraffir cyfluniadau sodiwm a chlorin yn llawn wrth yr ïonau. Mae’r fformiwlâu adeileddol, yn hytrach, yn llunio pob atom, gan gynnwys pob hydrogen, a phob bond cofalent.

    Cymharwch drosglwyddo electronau â rhannu cofalent, yna defnyddiwch fodel methan i wirio geometreg tetraëdrig.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.7(a–c)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mewn system gaeedig, mae adwaith cildroadwy’n cyrraedd ecwilibriwm dynamig pan fo cyfraddau’r cyfeiriad ymlaen ac yn ôl yn hafal; mae crynodiadau’n gyson ond mae’r ddau adwaith yn parhau.
    • Le Chatelier: mae newid crynodiad yn cael ei wrthwynebu gan symudiad sy’n defnyddio’r rhywogaeth ychwanegol; mae gwasgedd uwch yn ffafrio’r ochr â llai o fôl nwy; mae ychwanegu gwres yn ffafrio’r cyfeiriad endothermig. Mae catalydd yn newid yr amser i ecwilibriwm, nid ei safle.
    • Yn N₂+3H₂⇌2NH₃, mae gwasgedd uwch yn ffafrio amonia oherwydd mae 4 mol nwy ar y chwith a 2 ar y dde. Mae’r cyfeiriad ymlaen yn ecsothermig, felly mae T is yn ffafrio amonia ond gall arafu’r gyfradd. Mae proses ddiwydiannol yn cyfaddawdu cynnyrch, cyfradd, cost a diogelwch. Dysgir cyfrifiadau Kc/Kp mewn gwers U2 ar wahân.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch yr hafaliad, nodwch y nifer o fôl nwy a pha gyfeiriad sy’n ecsothermig, yna esboniwch effaith newid crynodiad, gwasgedd neu dymheredd.
    • Wrth ragfynegi symudiad, nodwch y newid, yr ymateb sy’n ei wrthwynebu a’r cyfeiriad terfynol. Ar gyfer tymheredd, nodwch y cyfeiriad endothermig.

    Mewn iaith syml

    Yn ystod ecwilibriwm mae’r ddau gyfeiriad yn dal i ddigwydd; mae eu cyfraddau cyfartal yn cadw’r cyfansoddiad yn sefydlog.

    Hunanwirio

    Beth yw effaith cynyddu gwasgedd ar ecwilibriwm N₂+3H₂⇌2NH₃, ac a fydd catalydd yn gwneud yr un newid?

    Dangos yr ateb

    Mae cynyddu gwasgedd yn ffafrio amonia, yr ochr â llai o fôl nwy. Nid yw catalydd yn newid y safle; mae’n cyflymu cyrraedd ecwilibriwm.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.7(ch–e)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae asid Brønsted–Lowry yn rhoi H⁺; mae bas yn derbyn H⁺. Mae asid cryf yn daduno bron yn llwyr mewn dŵr; mae asid gwan yn daduno’n rhannol yn unig. Nid yw cryfder yr un peth â chrynodiad.
    • pH=−log₁₀[H⁺] a [H⁺]=10⁻ᵖᴴ mol dm⁻³. Mae gostyngiad un uned pH yn golygu crynodiad ïon hydrogen ddeg gwaith yn fwy.
    • Mae titradiad asid-bas yn defnyddio cyfaint titr a stoichiometreg hafaliad cytbwys. Mae dangosydd yn newid lliw dros ystod; dewiswch un y mae ei ystod yn cynnwys y newid pH serth. Mae titrau cydweddol yn gwella manylder ond nid ydynt yn dileu tuedd y pwynt terfyn na gwall graddnodi.
    • Mae 2.650 g Na₂CO₃ (Mᵣ=106.0) mewn 250.0 cm³ yn rhoi 0.1000 mol dm⁻³. Mae 25.00 cm³ yn cynnwys 2.500×10⁻³ mol ac angen 5.000×10⁻³ mol HCl, gan CO₃²⁻+2H⁺→CO₂+H₂O. Os y titr yw 24.80 cm³, c(HCl)=0.2016 mol dm⁻³.
    • Enghraifft ôl-ditradiad: defnyddiwyd 50.00 cm³ asid 0.1000 mol dm⁻³, sef 5.000 mmol H⁺. Mae titradu’r holl asid dros ben â 25.00 cm³ NaOH 0.1000 mol dm⁻³ yn rhoi 2.500 mmol H⁺ dros ben. Defnyddiwyd 2.500 mmol gan CaCO₃, felly n(CaCO₃)=1.250 mmol a m=0.1250 g pan Mᵣ=100.0.
    • Mewn titradiad dwbl â HCl 0.1000 mol dm⁻³, mae cyfaint 15.00 cm³ i ffenolffthalein a chyfanswm 25.00 cm³ i oren methyl yn rhoi n(OH⁻)+n(CO₃²⁻)=1.500 mmol a n(OH⁻)+2n(CO₃²⁻)=2.500 mmol. Felly carbonad=1.000 mmol a hydrocsid=0.500 mmol. Nid y cyfaint ychwanegol 10.00 cm³ yw’r cyfanswm ail derfyn.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Golchwch fwred â’r hydoddiant titradu a phibed â’r hydoddiant i’w fesur, tynnwch swigod aer a darllenwch y menisgws ar lefel y llygad. Gwnewch rediad bras a thitrau cydweddol; cofnodwch y ddau ddarlleniad ac ansicrwydd. I safoni asid, pwyswch safon gynradd addas, trosglwyddwch yn feintiol i fflasg fesur, gwnewch i’r marc a chymysgwch, yna titradwch aliquot pibed hysbys.
    • Yn y gwaith penodedig, paratowch halen hydawdd drwy ditradu asid a bas hydawdd: darganfyddwch y cyfeintiau niwtral â dangosydd, ailadroddwch y cymysgu heb ddangosydd, anweddwch yn ofalus, oerwch i grisialu a sychwch. Nid hidlo bas anhydawdd yw’r dull titradu hwn. Mewn ôl-ditradiad calchfaen, defnyddiwch ormodedd mesuredig o asid safonol, cwblhewch yr adwaith a thynnwch CO₂ yn briodol, oerwch, yna titradwch yr asid sy’n weddill a chymhwyswch unrhyw ffactor aliquot.
    • Ar gyfer titradiad dwbl cymysgedd NaOH/Na₂CO₃, defnyddiwch gyfeintiau cyfatebol: hyd at bwynt terfyn ffenolffthalein mae n(H⁺)=n(OH⁻)+n(CO₃²⁻); hyd at bwynt terfyn oren methyl mae n(H⁺)=n(OH⁻)+2n(CO₃²⁻). Tynnwch y canlyniad cyntaf o’r ail i ganfod carbonad, yna cyfrifwch ïonau hydrocsid. Cyfrifwch n=cV mewn dm³ a throswch i grynodiad neu fàs.
    • Eglurwch pam mae asid gwan â pH uwch nag asid cryf o’r un crynodiad; dewiswch ddangosydd y mae ei ystod newid o fewn y newid pH serth wrth y pwynt terfyn.

    Mewn iaith syml

    Mae cryfder asid yn dweud faint mae’n daduno; mae pH yn dweud y crynodiad ïon hydrogen sy’n deillio.

    Hunanwirio

    Darganfyddwch [H⁺] pan fo pH=3.00, a gwahaniaethwch rhwng asid cryf 0.10 mol dm⁻³ ac asid gwan o’r un crynodiad.

    Dangos yr ateb

    [H⁺]=10⁻³·⁰⁰=1.00×10⁻³ mol dm⁻³. Mae’r asid cryf yn daduno bron yn llwyr; dim ond yn rhannol y mae’r asid gwan yn daduno, felly mae eu [H⁺] a’u pH yn wahanol er bod y crynodiad dadansoddol yr un fath.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Ysgrifennwch fformiwlâu ïonig niwtral drwy gydbwyso cyfanswm y gwefrau positif a negatif; defnyddiwch gromfachau os oes mwy nag un ïon polyatomig. Mae ïonau cyffredin yn cynnwys NH₄⁺, OH⁻, NO₃⁻, HCO₃⁻, CO₃²⁻, SO₄²⁻ a PO₄³⁻; enghreifftiau yw NaCl, CaCO₃, (NH₄)₂SO₄ a Mg(NO₃)₂.
    • Mae rhif ocsidiad yn wefr gyfrifyddu. Mae gan elfen rydd rif 0; mae gan ïon monoatomig ei wefr; y swm yw 0 mewn cyfansoddyn niwtral ac mae’n hafal i wefr ïon polyatomig. Fel arfer O yw −2 a H yw +1, ac eithriadau hysbys yw perocsidau a hydridau metel.
    • Cydbwyswch hafaliad drwy newid cyfernodau, byth drwy newid isysgrifau fformiwlâu. Mewn hafaliad ïonig cedwir rhywogaethau sy’n newid yn unig; canslir ïonau gwyliedydd. Y symbolau cyflwr yw (s), (l), (n) a (d).
    • Mae gwefrau’n pennu fformiwlâu niwtral: Ca²⁺ a NO₃⁻ yn rhoi Ca(NO₃)₂, ac Al³⁺ a SO₄²⁻ yn rhoi Al₂(SO₄)₃. Newidiwch gyfernodau i gydbwyso hafaliad, nid isysgrifau’r cyfansoddyn.
    • Mewn hafaliad ïonig, tynnwch ïonau gwylio: Ag⁺(d)+Cl⁻(d)→AgCl(s). Mae gwefr a nifer pob atom yn cael eu cadw. Defnyddiwch symbolau cyflwr (s), (h), (n) a (d) ar gyfer solid, hylif, nwy a dyfrllyd yn y confensiwn Cymraeg hwn. Mewn rhai diagramau defnyddir y symbolau rhyngwladol (g) am nwy ac (aq) am ddyfrllyd; maent yn cyfateb i (n) a (d).

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar gyfer sylffad alwminiwm, cyfunwch Al³⁺ a SO₄²⁻ yn y gymhareb gyfanrif leiaf: Al₂(SO₄)₃. Gwiriwch gyfanswm y wefr cyn defnyddio’r fformiwla.
    • Cydbwyswch atomau a gwefr yn hafaliad ïonig. Er enghraifft, Ag⁺(d) + Cl⁻(d) → AgCl(s); ychwanegwch symbolau cyflwr yn ôl yr amodau, nid drwy ddyfalu.

    Mewn iaith syml

    Fformiwla yw’r gymhareb leiaf o ronynnau sydd â’r wefr gywir. Dim ond pan gadwir atomau a gwefr y mae hafaliad wedi’i gydbwyso.

    Hunanwirio

    Ysgrifennwch fformiwla calsiwm nitrad a’r hafaliad ïonig net pan gaiff ei waddodi gan sodiwm carbonad.

    Dangos yr ateb

    Ca(NO₃)₂; Ca²⁺(d) + CO₃²⁻(d) → CaCO₃(s).

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.2

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae dadfeiliad α yn allyrru niwclews heliwm, felly mae A yn gostwng 4 ac mae Z yn gostwng 2; mae dadfeiliad β⁻ yn troi niwtron yn broton, felly mae Z yn cynyddu 1 ac nid yw A yn newid. Mewn allyriad positron neu ddal electron, mae proton yn troi’n niwtron, felly mae Z yn gostwng 1. Nid yw allyriad γ yn newid A na Z.
    • Hanner oes yw’r amser i nifer niwclysau heb ddadfeilio neu weithgarwch haneru. Ar ôl n hanner oes, N=N₀(½)ⁿ; mae dadfeiliad niwclews unigol yn hap ond mae poblogaeth fawr yn rhagweladwy.
    • Mae α yn ïoneiddio’n gryf ond yn treiddio ychydig; mae β yn ganolradd; mae γ yn ïoneiddio’n wan ac yn treiddio fwyaf. Mae gwyriad mewn meysydd trydanol/magnetig yn dibynnu ar wefr a màs. Gall ymbelydredd ïoneiddio niweidio celloedd a DNA. Mae defnyddiau’n cynnwys delweddu meddygol â Tc-99m, dyddio radio â charbon-14, mesuryddion trwch diwydiannol a thracwyr/dadansoddiad isotopig; cyfiawnhewch y budd a rheolwch amlygiad drwy gyfyngu, cysgodi, amser a phellter.
    • Mae egni ïoneiddiad molar cyntaf yn tynnu un electron o bob môl o atomau nwyol. Mae gwerthoedd olynol yn cynyddu ar y cyfan; mae naid fawr yn dangos bod electron cragen fewnol yn cael ei dynnu. Ar draws cyfnod mae gwefr niwclear effeithiol yn cynyddu fel arfer; i lawr grŵp mae cregyn a chysgodi ychwanegol yn lleihau’r atyniad.
    • Mae gan orbitalau egni wedi’i feintioli: mae s yn sfferig ac mae gan p ddwy llabed. Ar gyfer Z=1–36, y drefn llenwi gyffredin yw 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d, 4p. Mae dau electron mwyaf fesul orbital; llenwir orbitalau cyfwerth yn unigol cyn paru. Mae Cr yn [Ar]3d⁵4s¹ a Cu yn [Ar]3d¹⁰4s¹. Wrth greu ïon trosiannol, tynnir electronau 4s cyn 3d.
    • Rhyddheir ffoton allyriad pan fydd electron yn disgyn i lefel is; mae amsugno’n ei godi. Mae gan hydrogen sbectrwm llinell oherwydd mai dim ond trawsnewidiadau penodol sy’n bosibl; mae trawsnewidiadau cyfres Lyman yn gorffen yn n=1. Mae terfyn y gyfres yn cyfateb i ïoneiddio hydrogen yn ei gyflwr sylfaen.
    • Defnyddiwch E=hf a c=fλ. Mae amledd yn cynyddu a thonfedd yn gostwng o isgoch drwy olau gweladwy i uwchfioled; mae egni ffoton yn cynyddu gydag amledd.
    • Mae pelydrau γ heb wefr, felly ni wyriant mewn maes trydanol; mae α positif a β⁻ negatif yn gwyro i gyfeiriadau gwahanol. Mae gwyriad β yn fwy oherwydd ei gymhareb gwefr/màs fawr. Ysgrifennwch hafaliadau niwclear sy’n cadw A a Z, gan gynnwys β⁺ neu electron ar ochr adweithydd dal electron.
    • Mae’r gostyngiad Be→B neu Mg→Al mewn egni ïoneiddiad cyntaf yn gysylltiedig â thynnu electron p yn hytrach nag s. Mae N→O neu P→S yn cynnwys paru a gwrthyriad mewn orbital p. Defnyddiwch yr eithriadau hyn gyda’r duedd gyffredinol.
    • Yn y gyfres Lyman, mae’r trawsnewidiadau’n gorffen ar n=1 ac yn yr uwchfioled. Mae llinellau’n nesáu wrth fynd at y terfyn; mae E=hc/λ terfyn yn rhoi egni ïoneiddiad atom H, a lluosi ag Nₐ yn rhoi egni molar. Nid terfyn cyfres sy’n gorffen ar n=2 yw ïoneiddio’r cyflwr sylfaen.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn hafaliad niwclear, cadwch rif niwcleon A a rhif proton Z i nodi’r niwclid merch a’r gronyn sy’n cael ei allyrru. Ar gyfer amser, cyfrifwch hanner oes a hanerwch y nifer/gweithgarwch sy’n weddill bob cyfnod.
    • Troswch donfedd i fetrau cyn defnyddio f=c/λ, yna cyfrifwch E=hf. Nodwch os yw’r ateb fesul ffoton; lluoswch ag Avogadro dim ond os oes angen egni fesul môl.
    • Ar gyfer dadfeiliad, defnyddiwch N=N₀(½)ⁿ lle n=t/t½. Mewn adeiledd electronig, mae naid fawr olynol mewn egni ïoneiddiad ar ôl tynnu holl electronau’r gragen allanol.

    Mewn iaith syml

    Mae dadfeiliad ymbelydrol a sbectra golau’n dangos bod newidiadau mewn niwclysau ac electronau’n digwydd mewn camau penodol, cyfrifadwy.

    Hunanwirio

    Mae trawsnewidiad hydrogen â λ=4.86×10⁻⁷ m. Cyfrifwch ei amledd a’i egni fesul ffoton (c=3.00×10⁸ m s⁻¹; h=6.63×10⁻³⁴ J s).

    Dangos yr ateb

    f=c/λ=6.17×10¹⁴ s⁻¹; E=hf=4.09×10⁻¹⁹ J fesul ffoton (3 f.f.).

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.6

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Trefnir y Tabl Cyfnodol yn ôl rhif atomig. Mae cyfluniad electronau allanol yn dangos safle bloc s-, p- neu d-. Colli a hennill electronau yw ocsideiddio a rhydwytho (OIL RIG); defnyddiwch rifau ocsidiad i nodi’r ddau newid.
    • Ar draws cyfnod mae egni ïoneiddiad ac electronegatifedd yn cynyddu fel arfer wrth i wefr niwclear effeithiol gynyddu; i lawr grŵp mae cregyn a chysgodi ychwanegol yn lleihau atyniad fel arfer. Mae tymheredd toddi’n aml yn cyrraedd uchafbwynt tua chanol cyfnod ac yna’n gostwng, ond mae’r patrwm yn newid gyda strwythur metelaidd, cofalent enfawr neu foleciwlaidd; cymharwch y bondio/adeiledd gwirioneddol i lawr grwpiau yn hytrach na thybio un duedd gyffredinol.
    • Mae metelau Grŵp 1 a Grŵp 2 yn mynd yn fwy adweithiol i lawr y grwpiau. Mae metelau Grŵp 2 yn ffurfio ocsidau ag ocsigen a hydrocsidau ynghyd â hydrogen â dŵr; mae Mg yn adweithio’n araf â dŵr oer ond â stêm mae’n ffurfio MgO a H₂. I lawr Grŵp 2 mae hydoddedd hydrocsidau a sefydlogrwydd thermol carbonadau/hydrocsidau’n cynyddu, ond mae hydoddedd sylffadau’n gostwng. Mae ocsidau/hydrocsidau Grwpiau 1 a 2 yn fasig.
    • Mae’r carbonadau Mg/Ca/Ba yn brin eu hydoddedd ac yn gallu rhoi gwaddod gwyn. Mae Mg(OH)₂ yn brin ei hydoddedd, Ca(OH)₂ ychydig yn hydawdd a Ba(OH)₂ yn llawer mwy hydawdd: nid gwaddod gwyn hydrocsid cyffredinol i’r tri yw’r prawf. Mae MgSO₄ yn hydawdd, CaSO₄ ychydig yn hydawdd a BaSO₄ yn rhoi gwaddod gwyn iawn. Dehonglwch y patrwm ac amodau’r prawf, gan gynnwys crynodiad.
    • Lliwiau prawf fflam: Li rhuddgoch, Na melyn, K lelog, Ca coch-oren, Sr rhuddgoch, Ba gwyrdd-afal; nid oes lliw fflam nodweddiadol gan Mg. I lawr Grŵp 7 mae’r halogenau’n llai anweddol (nwy → hylif → solid); mae eu pŵer ocsideiddio/adweithedd hefyd yn gostwng.
    • Mae halogenau’n adweithio â metelau i ffurfio halwynau halid. Mae halogen mwy adweithiol yn dadleoli halid llai adweithiol: mae Cl₂ yn ocsideiddio Br⁻/I⁻; mae Br₂ yn ocsideiddio I⁻. Mae Ag⁺ yn rhoi AgCl gwyn, AgBr hufen ac AgI melyn; mae amonia gwanedig yn hydoddi AgCl, ond erys AgBr ac AgI mewn amonia gwanedig. Er enghraifft, mae Cl₂+2I⁻→2Cl⁻+I₂ yn trosglwyddo electronau o ïodid i glorin.
    • Mae rhydocs yn berthnasol i gemeg blociau s, p a d: mae Fe²⁺→Fe³⁺+e⁻ yn ocsideiddio, a rhywogaeth arall yn derbyn yr electron yn cael ei rhydwytho. Defnyddiwch electronau a rhifau ocsidiad gyda’i gilydd i wirio’r cyfeiriad.
    • Defnyddir clorin i ddiheintio dŵr ac ïonau fflworid ar gyfer iechyd deintyddol. Gwerthuswch fuddion ynghyd â phryderon am amlygiad, yr amgylchedd, moeseg a chydsyniad.
    • Prawf carbonad: asid gwanedig yn rhyddhau CO₂ sy’n troi dŵr calch yn gymylog. Prawf sylffad: asideiddio’n briodol a Ba²⁺ i roi BaSO₄ gwyn; defnyddiwch asid nad yw’n ychwanegu’r ïon dan brawf. Prawf halid: HNO₃ gwanedig ac AgNO₃; AgCl gwyn, AgBr hufen, AgI melyn. Mae AgCl yn hydoddi mewn NH₃ gwanedig, AgBr mewn NH₃ crynodedig yn unig ac AgI ddim fel hyn.
    • Enghraifft grafimetreg: mae 0.233 g BaSO₄, Mᵣ=233, yn rhoi 1.00×10⁻³ mol SO₄²⁻ gan Ba²⁺+SO₄²⁻→BaSO₄. Mae golchi’n tynnu hydoddiant/ïonau gwylio a sychu i fàs cyson yn osgoi cyfrif dŵr fel gwaddod. Gall colli gwaddod ostwng y canlyniad a halogiad ei godi.
    • Mae metelau Grŵp 1 yn rhoi 2M+2H₂O→2MOH+H₂; mae rhai Grŵp 2 yn rhoi M+2H₂O→M(OH)₂+H₂. Mae carbonadau Grŵp 2 yn dadelfennu MCO₃→MO+CO₂, a hydrocsidau M(OH)₂→MO+H₂O, gydag angen gwres uwch wrth symud i lawr. Mae sulfadau’n dod yn llai hydawdd i lawr y grŵp.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch hafaliadau ïonig ar gyfer dadleoli a gwaddodi, cydbwyswch y wefr, yna defnyddiwch rifau ocsidiad i ddangos pa rywogaeth sy’n ocsideiddio/rhydwytho.
    • Mewn grafimetreg, gwaddodwch yn feintiol, hidlwch, golchwch, sychwch i fàs cyson a phwyswch. Troswch fàs i fôl a defnyddiwch hafaliad cytbwys; osgowch golli gwaddod mân a chofnodwch ansicrwydd cydbwysedd/hidlydd.
    • Ar gyfer hydoddiannau anhysbys, defnyddiwch samplau bach wedi’u labelu a thabl penderfynu: prawf fflam, adweithyddion dethol ac arsylwadau. Gwisgwch amddiffyniad llygaid; triniwch alcalïau cyrydol, halwynau arian a chyfarpar poeth yn ofalus; casglwch wastraff metel.

    Mewn iaith syml

    Mae elfennau mewn grŵp yn rhannu patrwm electronau allanol, felly mae eu cemeg yn newid mewn ffyrdd trefnus y gellir eu profi.

    Hunanwirio

    Pa halogen cyffredin sy’n ocsideiddio I⁻ ond nid Br⁻, a pham?

    Dangos yr ateb

    Br₂. Mae’n ocsidydd cryfach nag I₂ ac yn dadleoli I⁻: Br₂+2I⁻→2Br⁻+I₂. Nid yw Br₂ yn dadleoli ei Br⁻ ei hun.

Grŵp testun

UG Uned 2: egni, cyfradd a chemeg cyfansoddion carbon

8 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Newid enthalpi yw gwres sy’n cael ei drosglwyddo ar wasgedd cyson. ΔHc yw hylosgi cyflawn un môl; ΔfH° yw ffurfio un môl o elfennau yn eu cyflyrau safonol. Mae ΔH ecsothermig yn negatif ac endothermig yn bositif.
    • Mae cyfraith Hess yn dilyn o enthalpi’n swyddogaeth gyflwr: adiwch/gwrthdrowch/sgaliwch hafaliadau a’u gwerthoedd ΔH i gael yr adwaith targed. Mae enthalpi bond cymedrig yn amcangyfrif ΔH≈Σ(bondiau wedi’u torri)−Σ(bondiau wedi’u ffurfio); brasamcan ydyw gan mai gwerthoedd cyfartalog nwyol ydynt.
    • Mae calorimetreg yn defnyddio q=mcΔT a ΔH=−q/n ar gyfer swm yr adweithydd. Nodwch ragdybiaeth màs/cyfaint a defnyddiwch hafaliad cytbwys i ganfod n. Mae colli gwres, hylosgi anghyflawn, cynhwysedd gwres yr hydoddiant, cydraniad thermomedr ac oedi’n tueddu canlyniadau.
    • Mae newid enthalpi safonol yn cyfeirio at amodau a chyflyrau safonol penodol, fel arfer 298 K a 100 kPa. Mae ΔfH° yn ffurfio un môl o gyfansoddyn o’i elfennau yn eu cyflyrau safonol; ΔfH° elfen yn y cyflwr safonol yw sero. Nid sero yw pob gwerth enthalpi sy’n cynnwys elfen.
    • Wrth ddefnyddio Hess â ffurfio, ΔH°adwaith=ΣνΔfH°cynhyrchion−ΣνΔfH°adweithyddion. Gwrthdrowch arwydd os gwrthdrowch hafaliad a lluoswch ΔH gyda’i gyfernod. Mewn cylch MgO/MgCO₃ ac asid, gwnewch i’r cynhyrchion asid cyffredin ganslo a chadwch MgO+CO₂→MgCO₃ fel yr hafaliad targed.
    • Gan ddefnyddio enthalpïau bond cymedrig, ΔH≈Σegni torri bondiau−Σegni ffurfio bondiau. Ar gyfer H₂+Cl₂→2HCl gyda 436, 243 a 432 kJ mol⁻¹, ceir 436+243−2×432=−185 kJ mol⁻¹. Mae’r dull yn fras ac yn ymwneud â bondiau nwyol.
    • Mewn calorimetreg, q=mcΔT yw’r gwres a gymerir gan yr hydoddiant; ΔHadwaith≈−q/n. Nodwch golled gwres, cynhwysedd gwres y cyfarpar, adwaith anghyflawn a cholli màs hylosgi fel cyfyngiadau, yn hytrach na dweud bod ansicrwydd yn diflannu wrth ailadrodd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cylch Hess anuniongyrchol, ysgrifennwch bob hafaliad yn y cyfeiriad angenrheidiol, gwrthdrowch arwydd ΔH wrth wrthdroi hafaliad, lluoswch ΔH wrth ei raddio, yna adiwch a chanslwch rywogaethau. Ar gyfer MgO(s)+CO₂(n)→MgCO₃(s), mesurwch newidiadau tymheredd MgO+asid a MgCO₃+asid; gan fod y ddau’n cyrraedd yr un cynhyrchion dyfrllyd, ΔHffurfiant = ΔH(MgO+asid)−ΔH(MgCO₃+asid).
    • Mewn hylosgi, cofnodwch dymheredd dŵr dechreuol/terfynol a màs tanwydd; cyfrifwch q y dŵr, rhannwch â molau tanwydd, nodwch arwydd yr adwaith a gwerthuswch golli gwres. Defnyddiwch sgrin a phellter cyson; rhowch gap y llosgwr ymlaen rhwng pwyso ac osgowch anadlu cynhyrchion hylosgi.

    Mewn iaith syml

    Mae cylch Hess yn gyfrifyddu egni: gall y llwybr newid ond nid cyfanswm y newid rhwng yr un cychwyn a diwedd.

    Hunanwirio

    Mae adwaith yn cynhesu 100.0 g o ddŵr 5.00 °C. Cymerwch c=4.18 J g⁻¹ K⁻¹ a 0.0100 mol yn adweithio. Darganfyddwch ΔH gan dybio dim colli gwres.

    Dangos yr ateb

    q=100.0×4.18×5.00=2090 J; ΔH=−2.090 kJ/0.0100 mol=−209 kJ mol⁻¹.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.2

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Cyfradd yw newid crynodiad neu swm fesul amser. Mae damcaniaeth gwrthdrawiadau’n gofyn am wrthdrawiadau â digon o egni a chyfeiriad addas. Mae crynodiad/gwasgedd neu arwynebedd uwch fel arfer yn cynyddu gwrthdrawiadau llwyddiannus; mae tymheredd uwch yn cynyddu amlder ac yn cynyddu’r gyfran ag E≥Ea.
    • Mae proffil egni’n plotio egni drwy gynnydd yr adwaith: egni actifadu yw’r bwlch rhwng adweithyddion a’r brig, a ΔH yw egni cynhyrchion minws egni adweithyddion. Mae dosbarthiad Boltzmann yn wasgariad egni moleciwlau; mae tymheredd uwch yn ehangu/lleihau’r gromlin ac yn cynyddu’r arwynebedd uwchlaw Ea. Mae catalydd yn ddetholus, yn cael ei adfywio’n gyffredinol ac yn cynnig llwybr ag Ea is heb newid ΔH na chysonyn ecwilibriwm.
    • Gall data cyfraddau cychwynnol ddarganfod perthynas rhwng crynodiad a chyfradd drwy newid un crynodiad ar y tro. Mae colorimetreg yn dilyn rhywogaeth liw; mae cyfaint nwy/colli màs, croes waddod sy’n diflannu a chloc ïodin yn fesurau eraill dros amser.
    • Mae trothwy Eₐ a dosbarthiad Maxwell-Boltzmann yn esbonio effaith T: mae’r gromlin yn lledaenu a’r copa’n gostwng wrth gynhesu, ond erys cyfanswm yr arwynebedd yr un fath ar gyfer yr un nifer gronynnau. Mae cyfran fwy uwchlaw Eₐ. Mae catalydd yn gostwng y trothwy drwy lwybr arall, nid yn newid dosbarthiad yr un T.
    • Mae cloc neu waddodiad gyda therfyn sefydlog yn caniatáu defnyddio 1/t fel cyfradd gymharol fras. Er enghraifft, S₂O₃²⁻+2H⁺→S(s)+SO₂+H₂O; diffinnir terfyn gwelededd a chedwir cyfaint/tymheredd yr un fath. Newidiwch un paramedr, ailadroddwch, a chofnodwch gyfyngiad y terfyn goddrychol a diogelwch SO₂.
    • Mewn dull monitro parhaus, plotio cyfaint nwy neu grynodiad yn erbyn amser sy’n rhoi cyfradd o oleddf/tangiad; nid 1/t terfyn adwaith cyfan yw’r gyfradd gychwynnol. Gellir mesur crynodiad drwy liwmedr wedi’i raddnodi. Mae trefn ffurfiol yr hafaliad cyfradd yn wers U2 ar wahân.
    • Yn y cloc ïodin penodedig, gellir cynhyrchu I₂ o I⁻ a H₂O₂ asidig a’i ddefnyddio â swm sefydlog S₂O₃²⁻: I₂+2S₂O₃²⁻→2I⁻+S₄O₆²⁻. Ar ôl defnyddio’r thiosylffad, mae ïodin yn rhoi lliw glas gyda startsh. Cadwch y cyfaint, swm thiosylffad a’r terfyn yr un fath wrth gymharu amseroedd. Mae’r cloc hwn yn wahanol i gloc gwaddodi sylffwr.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cyfrifwch gyfradd gyfartalog fel Δmaint/Δt; darganfyddwch gyfradd amrantiadol o dangiad i gromlin crynodiad-amser. Cadwch unedau’n gyson (e.e. mol dm⁻³ s⁻¹ neu cm³ s⁻¹). Cymharwch gyfraddau cychwynnol wrth newid crynodiad un adweithydd ar y tro a chadw’r amodau eraill; mae dyblu crynodiad a dyblu cyfradd yn dangos dibyniaeth trefn gyntaf yn yr ystod honno.
    • Mewn colorimetreg, gosodwch yr offeryn i sero gyda chyfeirnod addas, defnyddiwch yr un donfedd a chyfeiriad cell sampl, a chofnodwch amsugnedd ar gyfnodau sefydlog. Mewn casglu nwy, seliwch y cyfarpar, dechreuwch amseru’n gyson a chofnodwch gyfaint; mewn cloc, defnyddiwch yr un pwynt terfyn gweladwy. Ailadroddwch, nodwch anomaleddau a chymharwch raddiannau ag ansicrwydd.
    • Rheolwch dymheredd, cyfaint, crynodiadau, arwynebedd, cymysgu ac amseru. Diogelwch lygaid/croen rhag adweithyddion; aseswch bwysedd/nwy a gwaredwch gymysgeddau’n ddiogel.

    Mewn iaith syml

    Mae adwaith yn gyflymach pan fydd mwy o wrthdrawiadau llwyddiannus bob eiliad; mae catalydd yn gwneud llwyddiant yn bosibl ag egni is.

    Hunanwirio

    Mae crynodiad yn gostwng o 0.80 i 0.50 mol dm⁻³ mewn 30 s. Darganfyddwch gyfradd gyfartalog y diflaniad.

    Dangos yr ateb

    (0.80−0.50)/30=0.010 mol dm⁻³ s⁻¹.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.3

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae costau a buddion cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol i synthesis cemegol a chynhyrchu ynni: rhaid pwyso a mesur cynhyrchion defnyddiol, gwaith ac ynni dibynadwy yn erbyn defnyddio adnoddau, allyriadau, gwastraff, effeithiau ecosystemau ac iechyd.
    • Mae cemeg werdd yn gwella cynaliadwyedd drwy ddatblygu: atal gwastraff, gwella economi atom a chynnyrch, defnyddio porthiant/toddyddion mwy diogel ac adnewyddadwy, lleihau ynni, a ffafrio catalyddion dethol. Fframwaith gwerthuso ydyw, nid gwarant nad oes effaith.
    • Cymharwch llwybrau drwy economi atom, cynnyrch, egni, peryglon, deunydd crai adnewyddadwy, toddydd a gwastraff, cost a dibynadwyedd. Gall llwybr â chynnyrch uchel fod yn wael o ran economi atom. Mae catalysis, ailgylchu toddydd a defnyddio isgynhyrchion yn gallu lleihau effaith ond nid dileu pob cost.
    • Defnyddiwch dystiolaeth cylch bywyd: nid yw bio-danwydd neu gynnyrch bioddiraddadwy’n gwarantu mantais os yw cynhyrchu, tir, cludiant neu amodau gwaredu’n niweidiol. Nodwch y gymhariaeth a’i chyfyngiadau.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cymharwch ddewisiadau gan nodi terfyn y system a thystiolaeth: mewnbwn ynni, carbon/allyriadau eraill, gwastraff, gwenwyndra, oes adnoddau, cost a phwy sy’n cael y budd neu’r risg.
    • Cefnogwch argymhelliad â chyfaddawdau a data; gwahaniaethwch effeithiau amgylcheddol mesuredig oddi wrth ragdybiaethau, a pheidiwch â chyfateb “adnewyddadwy” ag “effaith sero”.

    Mewn iaith syml

    Mae cemeg wyrdd yn ceisio cynhyrchu’r defnyddiol gan ddefnyddio llai o adnoddau a chreu llai o wastraff niweidiol.

    Hunanwirio

    Pam mae economi atom uwch yn ddefnyddiol ond nid yw ar ei phen ei hun yn profi bod proses yn gynaliadwy?

    Dangos yr ateb

    Mae mwy o atomau adweithydd yn mynd i’r cynnyrch dymunol ac felly gall llai o sgil-gynhyrchion ffurfio; nid yw’n dweud dim ar ei phen ei hun am ynni, gwenwyndra, toddydd, allyriadau, cynnyrch, porthiant nac effaith cylch oes.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.4

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae fformiwla foleciwlaidd yn cyfrif atomau; mae fformiwla gyflawn yn dangos pob bond; mae fformiwla dalfyredig yn grwpio atomau; mae fformiwla sgerbydol yn hepgor symbolau carbon a bondiau C–H ar bennau/corneli llinell. Rhaid i bob cynrychioliad gadw’r un cysylltedd a falens.
    • Dewiswch y gadwyn hiraf sy’n cynnwys y grŵp swyddogaethol/prif fond lluosog, rhifwch fel bod gan y grŵp/bond y rhif lleoliad isaf, a nodwch safleoedd canghennau/amnewidion. Defnyddiwch alcan -an, alcen -en, alcohol -ol, asid carbocsilig -oig; defnyddiwch fflworo-, cloro-, bromo-, ïodo- fel rhagddodiaid. Rhestrwch ragddodiaid gwahanol yn nhrefn yr wyddor a defnyddiwch di-/tri- am ailadrodd.
    • Mae isomerau adeileddol â’r un fformiwla foleciwlaidd ond cysylltedd gwahanol. Mae hyd cadwyn a grwpiau swyddogaethol yn newid grymoedd rhyngfoleciwlaidd ac felly tymheredd toddi/berwi a hydoddedd mewn dŵr.
    • Mae electroffil yn derbyn pâr electronau; mae niwcleoffil yn rhoi un; mae gan radical electron heb bâr. Mae ymholltiad homolytig yn rhoi un electron i bob darn; mae ymholltiad heterolytig yn rhoi’r ddau i un darn.
    • Mae fformiwla ysgerbydol yn dangos carbon ym mhob pen/cornel; ychwanegir digon o H i gyrraedd pedwar bond C oni ddangosir gwefr neu amgylchiad arall. Dangoswch heteroatomau a H sydd arnynt. Nid yw fformiwla gryno a fformiwla arddangos yn dangos yr un manylder.
    • Mae isomerau cadwyn, safle a grŵp swyddogaethol yn cysylltedd gwahanol; mae E/Z yn stereoisomeredd o’r un cysylltedd. Mae cyfres homologaidd â’r un grŵp swyddogaethol a gwahaniaeth CH₂ rhwng aelodau cyfagos yn newid priodweddau’n raddol, ond nid yw’n cynnwys pob isomer â’r un Mᵣ.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Troswch rhwng fformiwlâu cyflawn, talfyredig a sgerbydol drwy gyfrif carbonau, hydrogenau, bondiau a gwefr. Rhifwch y gadwyn cyn ychwanegu lleoliadau is‑ganghennau a’r grŵp swyddogaethol.
    • Ychwanegwch saethau crwm mewn mecanwaith gan ddechrau wrth bâr electron neu fond; nodwch δ+/δ− neu radicalau a dangoswch bob cynnyrch, gwefr a chatalydd wedi’i adfywio os oes un.

    Mewn iaith syml

    Mae enwau a lluniadau organig yn ffyrdd gwahanol o gofnodi pa atomau sy’n cysylltu; mae mecanwaith yn olrhain symudiad parau electronau.

    Hunanwirio

    Rhowch fformiwla dalfyredig ac enw IUPAC CH₃CH₂CH(OH)CH₃.

    Dangos yr ateb

    Y fformiwla dalfyredig yw CH₃CH₂CH(OH)CH₃ a’r enw yw bwtan-2-ol.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.5

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae gan alcanau fondiau σ C–C/C–H. Mae hylosgi cyflawn yn rhoi CO₂ a H₂O; gall diffyg ocsigen roi CO a/neu garbon/du. Mae tanwyddau ffosil yn darparu ynni/deunydd crai ond yn rhyddhau nwyon tŷ gwydr ac asidig ac yn gyfyngedig.
    • Amnewid radicalau ffotocemegol: mae cychwyn yn hollti Cl₂ yn homolytig dan UV (Cl₂→2Cl•); mae lluosogi’n cynnwys Cl•+CH₄→HCl+CH₃• a CH₃•+Cl₂→CH₃Cl+Cl•; mae terfynu’n cyfuno radicalau. Gall amnewid pellach ddigwydd ar fondiau C–H eraill.
    • Mae C=C alcen yn cynnwys bond σ a bond π; mae rhanbarth π yn llawn electronau ac yn adweithio’n haws nag alcan. Mae cylchdroi cyfyngedig yn caniatáu isomerau E–Z os oes gan bob carbon alcen ddau amnewidyn gwahanol.
    • Mae adio HBr arferol yn cynnwys protoniad y bond π, carbocatïon ac ymosodiad Br⁻. Mae propen yn rhoi’n bennaf 2-bromopropan oherwydd y carbocatïon eilaidd mwy sefydlog. Mae ethen a Br₂ yn rhoi 1,2-dibromoethan, ond bromoniwm pontiog yw’r disgrifiad arferol o’r canolradd bromin; peidiwch â throsglwyddo carbocatïon HBr yn ddiwahân i Br₂.
    • Mae dŵr bromin a photasiwm manganad(VII) yn brofion annirlawnder. Mae hydrogeniad catalytig yn defnyddio H₂, catalydd nicel a gwres i drosi alcenau’n alcanau; defnyddir hydrogeniad hefyd i galedu olewau annirlawn. Mae polymeriad adio’n agor C=C i greu polymerau cadwyn garbon dirlawn a ddefnyddir mewn plastigau/ffibrau pwysig.
    • Mae gan bob C alcen ddau grŵp gwahanol er mwyn cael E/Z. Defnyddiwch flaenoriaeth yn ôl rhif atomig yr atom cyntaf, yna dilynwch yr atomau nes bod gwahaniaeth; mae’r grwpiau blaenoriaeth uwch ar yr un ochr yn Z ac ar ochrau gwrthwyneb yn E.
    • Mewn polymeriad adio, daw C=C yn fond C−C sengl yr uned ailadrodd, gyda’r amnewidion wedi’u cadw. Dangoswch fondiau parhad a n. Nid yw cynnyrch polymer yn cadw bond dwbl y monomer ym mhob uned.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch gychwyn, lluosogi a therfynu ar wahân a sicrhewch fod pob cam lluosogi’n adfywio radical. Nodwch UV i gychwyn ffotocemegol a bod amnewid pellach yn bosibl.
    • Ar gyfer HBr, dangoswch π→H a bond H−Br→Br, yna Br⁻→carbon y carbocatïon; cymharwch lwybrau propen. Ar gyfer Br₂, dangoswch polareiddio, ffurfio canolradd bromoniwm pontiog ac ymosodiad Br⁻ i agor y bont. Dechreuwch saethau electronau wrth fond neu bâr unig.
    • Lluniwch saethau crwm o ffynhonnell electronau; ar gyfer E–Z neilltuwch flaenoriaeth ar bob carbon alcen a chymharwch y grwpiau blaenoriaeth uchel. Dangoswch uned ailadrodd gyda bondiau parhad.
    • Profwch sampl fach: mae dŵr bromin yn dad-liwio; mae manganad(VII) asidig yn colli ei liw porffor. Defnyddiwch amddiffyniad llygaid a chwpwrdd mwg ar gyfer halogenau/hydrocarbonau anweddol; osgowch anadlu a ffynonellau tanio.

    Mewn iaith syml

    Mae alcanau’n tueddu i amnewid; mae bond dwbl llawn electronau alcenau’n tueddu i adio atomau ar ei draws.

    Hunanwirio

    Beth yw prif gynnyrch adio HBr arferol i bropen, a pham?

    Dangos yr ateb

    2‑bromopropan. Mae ychwanegu proton yn ffurfio’r carbocatïon eilaidd mwy sefydlog, ac yna mae Br⁻ yn ymosod.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.6

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae OH⁻ dyfrllyd yn amnewid halid mewn halogenoalcan cynradd drwy lwybr SN2: mae’r niwcleoffil yn ymosod wrth i fond C–X dorri mewn un cam. Mae bas ethanolaidd a gwres yn ffafrio dileu; er enghraifft mae 1‑bromopropan yn ffurfio propen drwy golli HBr.
    • Mae polaredd C–X yn gwneud carbon yn rhannol bositif; mae enthalpi bond a mynediad sterig yn effeithio ar amnewid. I lawr y grŵp halogen mae bond C–X yn wannach, felly mae hydrolysis fel arfer yn gyflymach er bod polaredd yn newid.
    • Mae hydrolysis yn rhyddhau X⁻; mae Ag⁺ yn rhoi AgCl gwyn, AgBr hufen ac AgI melyn. Mewn CFCau mae C–Cl yn wannach na C–H a C–F; gall UV yn yr atmosffer uchaf dorri C–Cl a rhyddhau radicalau clorin sy’n catalyddu colli osôn. Cymharwch gryfder bondiau â’r amlygiad a’r gemeg atmosfferig wrth asesu effaith.
    • Defnyddiwyd halogenoalcanau fel toddyddion, anaestheteg ac oeryddion; mae gwenwyndra ac effeithiau amgylcheddol yn gofyn am reolaeth a defnydd rheoledig.
    • Cysylltwch niwcleoffil, cyfrwng a chynnyrch: OH⁻ dyfrllyd→alcohol; CN⁻ ethanolaidd→nitril un carbon yn hirach; NH₃ ethanolaidd gormodol→amin. Gall KOH ethanolaidd a gwres ffafrio dileu i alcen, yn wahanol i hydrolysis dyfrllyd.
    • Yn y gwaith cyfradd hydrolysis penodedig, mae ethanol yn helpu toddi’r halogenoalcan mewn dŵr, a gall AgNO₃ ganfod halid drwy waddodiad AgX. Cymharwch halogenoalcanau cyfatebol dan yr un T/crynodiad/cyfaint a therfyn. Mae C−I fel arfer yn torri’n haws na C−Br ac yna C−Cl; nid cryfder bond yn unig sy’n esbonio pob mecanwaith/adeiledd.
    • Gall UV ryddhau radicalau Cl o CFCs yn yr atmosffer; mae Cl•+O₃→ClO•+O₂ a ClO•+O→Cl•+O₂ yn adfywio Cl•. Mae’r cylch yn esbonio dinistr catalytig osôn. Mae C−F yn gryfach na C−Cl; nid yw pob moleciwl sy’n cynnwys halogen yn gweithredu’n union yr un fath.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch saeth SN2 o OH⁻ i’r carbon sydd ynghlwm wrth X a saeth ar yr un pryd o C–X i X; dangoswch yr alcohol a’r halid.
    • Ar gyfer yr amnewid penodedig, cynheswch 1‑bromobwtan mesuredig â NaOH dyfrllyd dan adlif: mae cyddwysydd dŵr fertigol yn dychwelyd anwedd i’r fflasg. Defnyddiwch ronynnau gwrth-daro, gwydr wedi’i glymu, dŵr cyddwysydd a gwresogydd trydan os oes toddydd fflamadwy.
    • Ar gyfer prawf halid, hydrolyswch sampl fach, asideiddiwch fel y nodir, ychwanegwch AgNO₃ a chofnodwch liw/hydoddedd gwaddod. Osgoi cyswllt â’r croen a chasglwch wastraff arian/halogen ar wahân.

    Mewn iaith syml

    Mae bond carbon–halogen yn galluogi niwcleoffil i ddisodli’r halogen; mae gwres dan reolaeth yn cyflymu’r adwaith heb golli adweithyddion anweddol.

    Hunanwirio

    Beth mae OH⁻ dyfrllyd yn ei wneud i 1‑bromobwtan, a beth yw’r math adwaith?

    Dangos yr ateb

    Mae’n disodli Br i ffurfio bwtan-1-ol a Br⁻ drwy amnewid niwcleoffilig (SN2 ar halogenoalcan cynradd).

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.7

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae hydradiad diwydiannol yn adweithio ethen â stêm dros gatalydd asid ar dymheredd a gwasgedd uchel i wneud ethanol. Mae eplesu’n defnyddio siwgr/burum yn gynnes heb ocsigen ac yna’n dilyn gyda distyllu; cymharwch borthiant adnewyddadwy â defnydd tir, cynnyrch ac ynni proses.
    • Dosberthir alcoholau yn gynradd/eilaidd/trydyddol yn ôl nifer y grwpiau carbon sydd ynghlwm wrth y carbon sy’n cario OH. Mae gwres ac asid dadhydradu’n tynnu H₂O i ffurfio alcen. Ocsidiad: alcohol cynradd → aldehyd (distyllu) neu asid carbocsilig (adlif), eilaidd → ceton; mae alcohol trydyddol yn gwrthsefyll ocsidiad dan yr amodau hyn.
    • Mae deucromad(VI) asidig yn ocsideiddio alcoholau cynradd/eilaidd (oren i wyrdd). Mae asidau carbocsilig yn byrlymu gyda hydrogencarbonad wrth ffurfio CO₂; mae asidau hefyd yn adweithio â basau i ffurfio halwynau/dŵr ac â charbonadau i ffurfio halwyn/dŵr/CO₂.
    • Mae asid carbocsilig ac alcohol yn ffurfio ester a dŵr mewn esteriad cildroadwy wedi’i gataleiddio ag asid. Mae distylliad syml yn gwahanu hylifau yn ôl berwbwynt; mae adlif yn cadw adweithyddion anweddol wrth wresogi.
    • Hydradiad ethen diwydiannol: C₂H₄+H₂O⇌C₂H₅OH gyda stêm, catalydd asid ffosfforig, tua 300 °C a gwasgedd uchel yn y dull arferol. Eplesu: C₆H₁₂O₆→2C₂H₅OH+2CO₂ gyda burum heb ocsigen, tua 30-40 °C. Mae gwres rhy uchel yn niweidio’r ensymau; cymharwch adnoddau, egni, cyfradd, purdeb a gwahanu.
    • Mae alcoholau cynradd, eilaidd a thrydyddol â’r carbon OH yn gysylltiedig â 1, 2 neu 3 charbon arall. Gall ocsidio cynradd wedi’i ddistyllu roi aldehyd, adlif/gormodedd roi asid, ac eilaidd roi ceton. Nid alcohol trydyddol sydd â’r H angenrheidiol ar y carbon OH i ocsidio’n hawdd heb dorri’r sgerbwd.
    • I ddilyn ocsideiddio alcoholau, defnyddiwch ddeucromad(VI) asidig yn ôl y dull rheoledig: newid oren i wyrdd gydag ocsidiad, a data/profion ategol i wahaniaethu cynradd ac eilaidd. Nid y lliw yn unig sy’n pennu’r dosbarth. Mae Cr(VI), asidau a hylifau fflamadwy’n gofyn am asesiad risg a gwastraff priodol. Gwaith penodedig y rhan hon yw paratoi ester a’i wahanu drwy ddistyllu, fel yn y dull uchod.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Er mwyn cadw aldehyd, distyllwch ef o’r cymysgedd ocsideiddio; i wneud asid carbocsilig, adlifwch yr alcohol cynradd gydag ocsidydd. Defnyddiwch faddon dŵr/gwresogydd trydan, byth fflam noeth ger ethanol.
    • I baratoi ester, mesurwch adweithyddion, ychwanegwch gatalydd asid yn ofalus, cynheswch dan adlif ac yna distyllwch y cynnyrch; defnyddiwch dwndis gwahanu os ffurfir haenau anghymysgadwy. Peidiwch â nodi arogl drwy anadlu anwedd yn fwriadol.
    • Mae deucromad(VI) yn wenwynig/acsideiddiol; defnyddiwch amddiffyniad llygaid, meintiau bach a gwastraff dynodedig. Mae asidau’n gyrydol; rheolwch dasgu a gwerthuswch wydr poeth/pwysedd.

    Mewn iaith syml

    Mae newid amodau’n cyfeirio alcohol at alcen, aldehyd, asid neu geton; gall asid ac alcohol uno i wneud ester.

    Hunanwirio

    Pa gynnyrch a ddisgwylir wrth ocsideiddio alcohol eilaidd, a sut mae gwneud ester o asid carbocsilig?

    Dangos yr ateb

    Ceton. Cynheswch yr asid ac alcohol gyda chatalydd asid; mae ester a dŵr yn ffurfio ac mae’r adwaith yn gildroadwy.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.8

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae sbectrwm màs yn plotio helaethrwydd cymharol yn erbyn m/z. Gall copa ïon moleciwlaidd ddangos Mᵣ; mae ïonau darnio’n rhoi cliwiau adeileddol. Cymharwch fformiwlâu ymgeisiol â màs a phatrwm isotopau yn hytrach na thrin un copa fel adeiledd cyfan.
    • Mae amsugno IR yn digwydd pan fo ymbelydredd yn cyfateb i ddirgryniad bond sy’n newid moment deupol. Cymharir rhanbarth grwpiau swyddogaethol ac ôl bysedd â data cyfeirio; mae amsugniadau O–H llydan a C=O cryf yn gliwiau defnyddiol, nid prawf ar eu pennau eu hunain.
    • Mae sbectra ¹³C NMR yn dangos amgylcheddau carbon cemegol gwahanol, felly mae nifer y signalau’n cyfyngu ar gymesuredd. Mae ¹H NMR cydraniad isel yn rhoi amgylcheddau proton a chymarebau integreiddio; mae sifft cemegol yn erbyn TMS yn awgrymu math yr amgylchedd. Cyfunwch â’r fformiwla, MS, IR a phrofion cemegol. Mae hollti ¹H cydraniad uchel yn wers U2 ar wahân; nid yw’r tic UG hwn yn ei chwblhau.
    • Mae band IR C=O cryf yn aml tua 1700 cm⁻¹; mae O−H alcohol yn llydan tua 3200-3600 cm⁻¹ a COOH yn llydan iawn tua 2500-3300 cm⁻¹. Mae’r tabl a’r amodau’n bwysig; nid yw nifer tonnau yn donfedd metr. Gall rhanbarth ôl-bysedd ategu cymhariaeth cyfeirio.
    • Mae ethanol â Mᵣ=46, gall roi darn CH₂OH⁺ ar m/z=31, ac mae dau amgylchedd ¹³C. Mae propanon â Mᵣ=58 a dau amgylchedd ¹³C oherwydd y ddau CH₃ cyfwerth; gall roi CH₃CO⁺ ar 43. Nid yw dau signal yn golygu dau atom C.
    • Mae ¹³C alkyl yn aml ar δ is na C ger O neu garbonyl. Defnyddiwch dabl sifftiau: mae carbonyl asid/ester ac aldehyd/ceton mewn rhanbarthau gwahanol. Rhaid i’r adeiledd esbonio cyfrif yr atomau yn ogystal â’r signalau.
    • Mewn ¹H cydraniad isel, mae ethanol â thri amgylchedd CH₃, CH₂ ac OH; mae integreiddio arferol yn 3:2:1 ond gall proton OH gyfnewid ac amrywio. Mae propanon â dim ond un amgylchedd proton gan fod y ddau CH₃ yn gyfwerth. Nid yw nifer signalau’n hafal i nifer atomau H.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cyfrifwch m/z o wefr yr ïon, nodwch ïon moleciwlaidd/patrwm isotopau, yna cysylltwch darnau posibl â bondiau a all dorri.
    • Cyfrifwch amgylcheddau ¹³C a ¹H cydraniad isel, defnyddiwch sifftiau a chymarebau integreiddio ¹H, nodwch IR diagnostig a gwiriwch MS/Mᵣ. Gwrthodwch ymgeisydd nad yw’n bodloni pob cyfyngiad annibynnol.

    Mewn iaith syml

    Mae pob offeryn yn rhoi cliw gwahanol: màs/darnau, mathau o fondiau, neu atomau cemegol wahanol. Rhaid i adeiledd gyd-fynd â phob un.

    Hunanwirio

    Mae gan gyfansoddyn dri signal ¹³C NMR. Beth allwch chi ei gasglu, a beth na allwch ei gasglu ar sail hyn yn unig?

    Dangos yr ateb

    Mae ganddo dri amgylchedd carbon cemegol gwahanol yn y sbectrwm; nid yw hyn yn pennu cysylltedd unigryw nac yn profi adeiledd heb y fformiwla foleciwlaidd a thystiolaeth arall.

Grŵp testun

U2 Uned 3: cemeg ffisegol ac anorganig

14 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.1(a, b, c, ch, d, dd); Uned 3 §3.1: gwaith ymarferol penodol 1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Colli electronau yw ocsidio a’u hennill yw rhydwytho. Dangoswch y trosglwyddiad â hanner hafaliadau: Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ a Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu. Mae electronau’n canslo yn yr hafaliad cyfan, Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu.
    • Mewn hanner cell metel/ïon defnyddir electrod metel a hydoddiant ei ïonau. I gymharu dwy ffurf ocsidiad mewn hydoddiant, er enghraifft Fe³⁺/Fe²⁺, defnyddir electrod anadweithiol megis platinwm. Nid yw pob hanner cell yn ddarn o fetel sy’n hydoddi.
    • Mesurir E° yn erbyn yr electrod hydrogen safonol, y neilltuir 0.00 V iddo. Mae ganddo blatinwm, hydrogen ar 100 kPa a hydoddiant H⁺ 1.00 mol dm⁻³ ar 298 K. Mae potensial mwy positif, pan ysgrifennir yr hanner hafaliad fel rhydwythiad, yn dangos tuedd fwy i dderbyn electronau dan yr amodau safonol.
    • Mae pont halen anadweithiol yn cynnal cydbwysedd ïonig rhwng yr hydoddiannau; mae’r electronau’n teithio yn y gylched allanol, nid drwy’r bont. Mewn cell Zn/Cu, yr anod negatif yw Zn sy’n ocsidio a’r catod positif yw Cu sy’n rhydwytho. Gyda phont KNO₃, symuda NO₃⁻ at yr anod a K⁺ at y catod.
    • Cyfrifwch E°cell = E°rhydwythiad y catod − E°rhydwythiad yr anod. Ar gyfer Zn/Cu: 0.34 − (−0.76) = +1.10 V. Peidiwch â lluosi E° wrth luosi hanner hafaliad. Mae gwerth positif yn awgrymu dichonoldeb thermodynamig dan yr amodau hynny, nid adwaith cyflym o reidrwydd; gall crynodiad ac amodau eraill newid y potensial.
    • Mewn cell danwydd hydrogen, cyflenwir H₂ ac O₂ yn barhaus. Mewn cyfrwng asidig: 2H₂ → 4H⁺ + 4e⁻ a O₂ + 4H⁺ + 4e⁻ → 2H₂O, felly 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Mae allyriad dŵr a throsi egni’n uniongyrchol yn fanteision; rhaid ystyried cynhyrchu/storio hydrogen, cost catalyddion a diogelwch yn hytrach na’i alw’n ddi-allyriad ym mhob cam.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar gyfer y gwaith penodedig, glanhewch yr electrodau, defnyddiwch grynodiadau a thymheredd hysbys, cysylltwch bont halen addas a foltmedr gwrthiant uchel, a chofnodwch y terfynellau a’r arwydd. Nid amedr yw’r offeryn i fesur g.e.m.
    • Ysgrifennwch y ddau hanner hafaliad a’u cydbwyso cyn pennu’r llif electronau. Ailadroddwch y darlleniad; esboniwch wyriadau oddi wrth E° drwy’r amodau, halogiad neu gyswllt, heb addasu’r data i ffitio’r ateb.

    Mewn iaith syml

    Mae dau hanner adwaith yn rhoi llwybr i electronau a gwahaniaeth potensial. Cadwch y gylched electronau a llwybr ïonau’r bont yn wahanol.

    Hunanwirio

    Mae E°(Ag⁺/Ag)=+0.80 V ac E°(Cu²⁺/Cu)=+0.34 V. Pa electrod sy’n rhydwytho a beth yw E°cell?

    Dangos yr ateb

    Ag⁺ sy’n rhydwytho ar y catod. E°cell=0.80−0.34=+0.46 V; mae copr yn ocsidio. Cu+2Ag⁺→Cu²⁺+2Ag.

    Gweld diagramau
    Cell electrocemegol Zn/Cu · amodau safonol

    Mae sinc yn cael ei ocsidio wrth yr anod negatif; mae ïonau copr(II) yn cael eu rhydwytho wrth y catod positif. Mae pont KNO₃ yn cynnal cydbwysedd ïonig: mae NO₃⁻ yn symud tuag at yr anod a K⁺ tuag at y catod. Dim ond drwy’r gylched allanol y mae electronau’n teithio.

    Defnyddiwch y model wedi’i labelu gyda’r esboniad. Mae saethau’n dangos symudiad parau electronau neu’r llif ffisegol penodol; nid yr un broses yw’r ddau.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.2(a, b, c, ch); Uned 3 §3.2: gwaith ymarferol penodol 1, 2

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • I gydbwyso mewn asid, cydbwyswch atomau heblaw O a H, ychwanegwch H₂O ar gyfer O, H⁺ ar gyfer H ac electronau ar gyfer gwefr. Enghreifftiau gofynnol: Cr₂O₇²⁻+14H⁺+6e⁻→2Cr³⁺+7H₂O; MnO₄⁻+8H⁺+5e⁻→Mn²⁺+4H₂O; 2S₂O₃²⁻→S₄O₆²⁻+2e⁻.
    • Lluoswch hanner hafaliadau nes bod nifer yr electronau a gollir yn hafal i’r nifer a enillir, yna adiwch a chanslwch. Gyda Fe²⁺→Fe³⁺+e⁻, ceir MnO₄⁻+8H⁺+5Fe²⁺→Mn²⁺+4H₂O+5Fe³⁺. Mae’r gymhareb 1:5 yn dod o’r hafaliad, nid o nifer y rhywogaethau.
    • Mewn titradiad manganad(VII), defnyddiwch y cyfrwng asid penodedig, fel arfer asid sylffwrig gwanedig; gall clorid adweithio ag ocsidydd cryf. Mae MnO₄⁻ yn hunan-ddangosol: y terfyn yw pinc gwelw parhaol cyntaf ychydig bach o ormodedd, nid porffor tywyll.
    • Mae 20.00 cm³ o MnO₄⁻ 0.0200 mol dm⁻³ yn cynnwys 4.00×10⁻⁴ mol. Mae’n adweithio â 2.00×10⁻³ mol Fe²⁺. Os oedd y sampl yn 25.00 cm³, c(Fe²⁺)=0.0800 mol dm⁻³.
    • I amcangyfrif copr(II), mae ïodid gormodol yn rhoi 2Cu²⁺+4I⁻→2CuI(s)+I₂. Titradir yr ïodin: I₂+2S₂O₃²⁻→2I⁻+S₄O₆²⁻. Felly n(Cu²⁺)=n(S₂O₃²⁻), er bod n(I₂) yn hanner y swm hwn. Ychwanegwch startsh ger y terfyn pan fo’r ïodin yn welw; defnyddiwch y diwedd glas-i-ddi-liw penodedig.
    • Er enghraifft, mae 18.60 cm³ o thiosylffad 0.100 mol dm⁻³ yn cyfateb i 1.86×10⁻³ mol Cu²⁺ yn yr aliquot, sef 0.118 g Cu gan ddefnyddio Aᵣ=63.5. Cymhwyswch unrhyw ffactor gwanhau cyn cyfrifo’r sampl gyfan.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch n=cV gyda V mewn dm³, cymhareb yr hafaliad, ac unrhyw ffactor aliquot/gwanhau. Gwiriwch atomau a chyfanswm gwefr ar y ddwy ochr.
    • Paratowch y pibed a’r fwred yn briodol, gwnewch rediad bras a thitrau cydweddol, a chofnodwch ddarlleniadau cychwynnol a therfynol. Esboniwch ddiogelwch asidau/ocsidyddion a chasglu gwastraff copr; nid yw darllen y dull yn profi perfformiad yr arholiad ymarferol.

    Mewn iaith syml

    Electronau sy’n pennu’r gymhareb fôl. Gwahaniaethwch faint yr ïodin canolradd oddi wrth faint y copr gwreiddiol.

    Hunanwirio

    Defnyddiwyd 12.50 cm³ o S₂O₃²⁻ 0.0800 mol dm⁻³ i ditradu ïodin o sampl Cu²⁺. Faint o fôl Cu²⁺ oedd yno?

    Dangos yr ateb

    n(S₂O₃²⁻)=0.0800×0.01250=1.00×10⁻³ mol. Mae’r ddau hafaliad gyda’i gilydd yn rhoi n(Cu²⁺)=1.00×10⁻³ mol, nid hanner hynny.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.3(a, b, c, ch, d)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae sylwedd amffoterig yn adweithio ag asid a bas. Enghreifftiau: Al₂O₃+6H⁺→2Al³⁺+3H₂O ac Al₂O₃+2OH⁻+3H₂O→2[Al(OH)₄]⁻; PbO+2H⁺→Pb²⁺+H₂O a PbO+2OH⁻+H₂O→[Pb(OH)₄]²⁻. Mae’r hydrocsidau hefyd yn hydoddi mewn asid ac mewn alcali gormodol.
    • Gall y metelau adweithio hefyd: 2Al+6H⁺→2Al³⁺+3H₂; 2Al+2OH⁻+6H₂O→2[Al(OH)₄]⁻+3H₂. Yr hafaliad asid syml i blwm yw Pb+2H⁺→Pb²⁺+H₂, ond gall haen anhydawdd atal yr adwaith. Mewn alcali: Pb+2OH⁻+2H₂O→[Pb(OH)₄]²⁻+H₂. Mae haen ocsid ac amodau’r arbrawf yn bwysig.
    • I lawr y grwpiau traddodiadol 3, 4 a 5, sef 13, 14 a 15 yn y rhifo modern, mae’r pâr ns² yn llai tebygol o gyfrannu at fondio. Daw’r cyflwr ocsidiad sydd ddwy uned is yn fwy sefydlog: +1, +2 a +3 yn ôl eu trefn. Dyma effaith y pâr anadweithiol, nid colli’r pâr o’r atom.
    • Nid rheol gyffredinol ddi-eithriad yw’r octed. Mae gan BF₃ chwe electron o amgylch B; mae gan PCl₅ ddeg, SF₆ ddeuddeg, a ClF₃ ddeg pan gyfrifir tri phâr bondio a dau bâr unig. Peidiwch â gorfodi pob elfen i wyth.
    • Mae AlCl₃ electron-ddiffygiol yn ffurfio’r deumer Al₂Cl₆ gyda dau glorin pontio; mae parau unig y pontydd yn cyfrannu bondiau cyd-drefnol. Yn NH₃→BF₃, N yw’r cyfrannydd pâr unig a B yw’r derbynnydd. Nid electron unig sy’n cael ei drosglwyddo mewn bond cyd-drefnol.
    • Mae BN hecsagonal yn cynnwys haenau o gylchoedd B/N bob yn ail, bondio cryf o fewn haen a grymoedd gwannach rhyngddynt; gall weithredu fel iraid. Mae BN ciwbig yn rwydwaith 3D tetrahedrol cryf, caled ac addas i offer torri. Mae’r ddau yn inswleiddwyr trydanol; nid yw tebygrwydd siâp i graffit yn profi bod BN yn dargludo.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch Al₂Cl₆ â dau Cl pontio a Cl terfynol; dechreuwch y saeth gyfrannol wrth bâr unig. Nodwch gyfrannydd a derbynnydd NH₃/BF₃.
    • Cysylltwch bob priodwedd BN â bondio a geometreg y rhwydwaith. Cydbwyswch hafaliadau amffoteredd ar gyfer atomau a gwefr a nodwch effaith haenau.

    Mewn iaith syml

    Gall bondio’r bloc p gynnwys diffyg electronau, octed estynedig a bondiau cyfrannol. Adeiledd, nid enw’r elfen yn unig, sy’n esbonio’r priodweddau.

    Hunanwirio

    Pam gall BF₃ dderbyn pâr electronau o NH₃?

    Dangos yr ateb

    Mae B yn BF₃ yn electron-ddiffygiol ac mae ganddo orbital derbyn addas. Mae N yn NH₃ yn rhoi ei bâr unig i ffurfio NH₃→BF₃.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.3(dd, e, f, ff)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae +2 yn dod yn fwy sefydlog o’i gymharu â +4 i lawr Grŵp 4 traddodiadol. Mae CO, carbon(II), yn rhydwythydd sy’n ocsidio i CO₂: CuO+CO→Cu+CO₂. Gall PbO₂, plwm(IV), ocsidio clorid mewn HCl crynodedig: PbO₂+4HCl→PbCl₂+Cl₂+2H₂O. Daw Pb yn +2.
    • Mae CO₂ yn foleciwl llinol syml ac yn nwy anweddol; ocsid asidig ydyw, gan adweithio ag alcali: CO₂+2OH⁻→CO₃²⁻+H₂O. Mae PbO yn solid llai anweddol ag adeiledd estynedig ac yn amffoterig: mae’n adweithio ag asid a bas.
    • Mae CCl₄ a SiCl₄ yn gyfansoddion cofalent moleciwlaidd ond nid ydynt yn ymateb yr un fath i ddŵr. Nid yw CCl₄ yn hydrolysu’n rhwydd dan yr amodau arferol; mae SiCl₄ yn hydrolysu’n egnïol, SiCl₄+2H₂O→SiO₂+4HCl, gyda silica hydradol posibl yn y cynnyrch gwirioneddol. Mae PbCl₂ yn solid â mwy o gymeriad ïonig, dim ond ychydig yn hydawdd mewn dŵr oer.
    • Mae Pb²⁺+2OH⁻→Pb(OH)₂(s) yn rhoi gwaddod gwyn; mae’n hydoddi mewn OH⁻ gormodol drwy ffurfio [Pb(OH)₄]²⁻. Mae Pb²⁺+2Cl⁻→PbCl₂(s) yn wyn a Pb²⁺+2I⁻→PbI₂(s) yn felyn. Mae hydoddedd PbCl₂ yn cynyddu mewn dŵr poeth, a gall PbI₂ ailgrisialu wrth oeri.
    • Esboniwch ymddygiad y cloridau drwy’r bondio a’r llwybr adwaith sydd ar gael. Nid yw dweud bod pob clorid Grŵp 4 yn foleciwlaidd neu fod pob un yn hydrolysu’n gywir. Mae halwynau plwm yn wenwynig a rhaid casglu’r gwastraff yn briodol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Nodwch rif ocsidiad cyn ac ar ôl yr adwaith i ddangos rôl CO a PbO₂.
    • Defnyddiwch liw, adweithydd, gormodedd a thymheredd mewn tabl adnabod; nid yw un gwaddod gwyn yn profi Pb²⁺.

    Mewn iaith syml

    Mae sefydlogrwydd +2/+4 a newid bondio’n esbonio adweithiau carbon, silicon a phlwm.

    Hunanwirio

    Yn PbO₂+4HCl→PbCl₂+Cl₂+2H₂O, beth sy’n cael ei ocsidio?

    Dangos yr ateb

    Cl⁻ sy’n cael ei ocsidio o −1 i 0 yn Cl₂. Mae Pb yn cael ei rhydwytho o +4 i +2, felly PbO₂ yw’r ocsidydd.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.3(g, ng, h)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Dadgyfraniad yw ocsidio a rhydwytho’r un elfen yn yr un adwaith. Mewn NaOH oer gwanedig: Cl₂+2OH⁻→Cl⁻+ClO⁻+H₂O. Mae Cl yn newid o 0 i −1 ac i +1.
    • Mewn alcali cynnes/crynodedig dan yr amodau penodedig, ffurfir clorad(V): 3Cl₂+6OH⁻→5Cl⁻+ClO₃⁻+3H₂O. Mae’r llwybr yn wahanol i ffurfio ClO⁻; dangoswch y cymarebau 5:1 a’r cyflwr +5.
    • Mae Cl₂ a chlorad(I), ClO⁻, yn ocsideiddio moleciwlau lliw ac yn niweidio cydrannau micro-organebau. Dyna’r sail i gannu a diheintio; mae dos/rheolaeth yn bwysig. Peidiwch â chymysgu cannydd ag asid neu amonia oherwydd gall nwyon gwenwynig gael eu rhyddhau.
    • Gyda H₂SO₄ crynodedig, mae halidau’n ffurfio HX drwy gam asid-bas: NaX+H₂SO₄→NaHSO₄+HX. Nid yw Cl⁻/HCl yn rhydwytho’r asid yn rhwydd. Mae Br⁻/HBr yn gryfach fel rhydwythydd: 2HBr+H₂SO₄→Br₂+SO₂+2H₂O.
    • Mae I⁻/HI yn rhydwythydd cryfach fyth. Gall cynhyrchion sylffwr gynnwys SO₂, S a H₂S: 2HI+H₂SO₄→I₂+SO₂+2H₂O; 6HI+H₂SO₄→3I₂+S+4H₂O; 8HI+H₂SO₄→4I₂+H₂S+4H₂O. Cymharwch niferoedd ocsidiad sylffwr a halogenau, gan ddefnyddio arsylwadau’r cwestiwn yn hytrach na mynnu un cynnyrch yn unig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch ddau newid rhif ocsidiad mewn dadgyfraniad; gwiriwch atomau a gwefr.
    • Gwahaniaethwch y cam asid-bas a’r rhydocs dilynol. Mae H₂SO₄ crynodedig, halogenau a nwyon sylffwr yn gofyn am waith bach rheoledig dan oruchwyliaeth a chwpwrdd mwg.

    Mewn iaith syml

    Mae tymheredd/alcali’n newid cynnyrch clorin. Mae halidau’n dod yn rhydwythyddion cryfach i lawr y grŵp.

    Hunanwirio

    Beth yw rhif ocsidiad Cl yn Cl⁻, ClO⁻ a ClO₃⁻?

    Dangos yr ateb

    −1, +1 a +5 yn ôl eu trefn. Mae O fel arfer yn −2, a rhaid i swm y rhifau gyfateb i wefr yr ïon.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.4(a, b, c, ch, d, dd, g)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae metel trosiannol yn ffurfio o leiaf un ïon ag is-blisgyn d rhannol lawn. Mae egnïon electronau 3d a 4s yn agos, felly gall sawl cyflwr ocsidiad fod yn bosibl. Collir electronau 4s yn gyntaf: Fe²⁺ yw [Ar]3d⁶ ac Fe³⁺ yw [Ar]3d⁵. Nid yw Zn²⁺, d¹⁰, yn bodloni’r diffiniad hwn.
    • Cyflyrau pwysig: Cr +3/+6; Mn +2/+4/+7; Fe +2/+3; Co +2/+3; Cu +1/+2. Lliwiau cyffredin: Cr³⁺ gwyrdd neu fioled yn ôl y ligandau, CrO₄²⁻ melyn, Cr₂O₇²⁻ oren, MnO₄⁻ porffor, Co²⁺ dyfrllyd pinc, Fe²⁺ gwyrdd gwelw, Fe³⁺ melyn/brown a Cu²⁺ dyfrllyd glas. Mae crynodiad, hydrolysis a ligandau’n effeithio ar liw’r sampl.
    • Mae ligand yn rhoi pâr unig i’r ïon metel drwy fond cyd-drefnol. Y rhif cyd-drefnol yw nifer yr atomau cyfrannol sydd wedi bondio â’r metel. Mae [Cu(H₂O)₆]²⁺ a [Fe(H₂O)₆]³⁺ tua wythochrog, chwech ligand, onglau delfrydol 90°/180°; gall cymhlygion pedwar cyd-drefnol fod yn detrahedrol, tua 109.5°, neu’n sgwâr planar yn ôl y metel a’r ligandau.
    • Mae’r maes ligand yn hollti egnïon yr orbitalau d. Amsugnir golau os yw ei egni’n cyfateb i’r bwlch a bod trosiad electronig yn bosibl; y golau heb ei amsugno sy’n pennu’r lliw a welir. Mae newid ligand neu gyflwr ocsidiad yn gallu newid y bwlch. Nid pob cymhlygyn d¹⁰/d⁰ sy’n lliw oherwydd trosiadau d-d.
    • Cyfnewid ligandau: [Cu(H₂O)₆]²⁺+4Cl⁻⇌[CuCl₄]²⁻+6H₂O, glas i felyn/gwyrdd yn y cymysgedd; [Co(H₂O)₆]²⁺+4Cl⁻⇌[CoCl₄]²⁻+6H₂O, pinc i las. Mae’r rhif cyd-drefnol yn newid o 6 i 4; mae [MCl₄]²⁻ tua thetrahedrol. Mae ychwanegu dŵr yn ffafrio’r cymhlygyn dyfrllyd.
    • Gyda NH₃ gormodol mae Cu²⁺ yn rhoi’r cymhlygyn glas dwfn [Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺: [Cu(H₂O)₆]²⁺+4NH₃⇌[Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺+4H₂O. Mae chwech atom cyfrannol o hyd, nid pedwar yn unig.
    • Mae OH⁻ yn rhoi Cr(OH)₃ gwyrdd llwyd, Fe(OH)₂ gwyrdd, Fe(OH)₃ brown a Cu(OH)₂ glas. Cydbwyswch M³⁺+3OH⁻→M(OH)₃ neu M²⁺+2OH⁻→M(OH)₂. Mae Cr(OH)₃ yn amffoterig: mewn OH⁻ gormodol gall ffurfio [Cr(OH)₆]³⁻. Nid yw’r hydrocsidau haearn a chopr yn hydoddi’n yr un modd; mae Fe(OH)₂ hefyd yn gallu ocsidio yn yr aer.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch y ligandau a’r bondiau cyfrannol o amgylch y metel, nid cylch gwastad o chwech atom ar gyfer cymhlygyn wythochrog.
    • Cofnodwch liw, gormodedd ac a yw’r newid yn gyfnewid ligand neu’n newid ocsidiad. Gwiriwch wefr y cymhlygyn a nifer y moleciwlau dŵr.

    Mewn iaith syml

    Mae’r ligandau a’r cyflwr ocsidiad yn newid adeiledd, lliw ac adweithedd cymhlygyn.

    Hunanwirio

    Pam mae [Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺ yn chwe-chyd-drefnol?

    Dangos yr ateb

    Mae pedwar atom N amonia a dau atom O dŵr yn rhoi parau unig i Cu²⁺: chwech atom cyfrannol, er bod pedwar ligand amonia yn unig.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.4(e, f, ff)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae catalydd yn cynnig llwybr ag egni actifadu is ac yn cael ei adfywio; nid yw’n newid ΔH na chysonyn ecwilibriwm. Mae catalydd heterogenaidd mewn cyfnod gwahanol i’r adweithyddion. Mae arsugniad ar y wyneb yn dod â moleciwlau at ei gilydd ac yn gwanhau bondiau; mae cynhyrchion yn dadsugno.
    • Enghreifftiau penodedig: Ni solet wrth hydrogeniad alcenau, C=C+H₂→C−C; Fe solet yn Haber, N₂+3H₂⇌2NH₃; V₂O₅ yn y broses gyffwrdd, 2SO₂+O₂⇌2SO₃; MnO₂ wrth 2H₂O₂→2H₂O+O₂. Mae arwynebedd, safleoedd gweithredol a gwenwyno’r wyneb yn bwysig; nid un tymheredd sy’n addas i bob proses.
    • Mae catalydd homogenaidd yn yr un cyfnod. Gall cyflyrau ocsidiad newidiol greu cylch trosglwyddo electronau. Er enghraifft: 2Fe²⁺+S₂O₈²⁻→2Fe³⁺+2SO₄²⁻, yna 2Fe³⁺+2I⁻→2Fe²⁺+I₂. Adfywir Fe²⁺; yr adwaith cyfan yw S₂O₈²⁻+2I⁻→2SO₄²⁻+I₂.
    • Gall Mn²⁺, cynnyrch ocsideiddio ethanedioad gan fanganad(VII) asidig, gyflymu’r adwaith sy’n ei gynhyrchu: awto-gatalysis. Ceir cyfnod araf cychwynnol ac yna cynnydd yn y gyfradd; nid yw hyn yn golygu bod y catalydd yn cael ei ddefnyddio i fyny.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Adiwch gamau’r cylch i ganslo’r catalydd a’r canolraddion. Dangoswch ei adfywio’n benodol.
    • Cysylltwch catalysis wyneb ag arsugniad/safleoedd, a chatalysis homogenaidd â llwybr electronau; enwch y catalydd cywir i’r broses.

    Mewn iaith syml

    Mae un llwybr yn digwydd ar wyneb, a gall y llall ddefnyddio cylch o gyflyrau ocsidiad mewn hydoddiant.

    Hunanwirio

    Pa gatalydd sy’n cael ei ddefnyddio yn Haber a pha un wrth ddadelfennu H₂O₂?

    Dangos yr ateb

    Haearn yn Haber; manganîs(IV) ocsid, MnO₂, wrth ddadelfennu H₂O₂. Mae’r ddau’n rhoi llwybr cyflymach ac yn cael eu hadfywio.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.5(a, b, c, ch, d); Uned 3 §3.5: gwaith ymarferol penodol 1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae’r hafaliad cyfradd cyffredinol yn r=k[A]ᵐ[B]ⁿ. Darganfyddir graddau m ac n o arbrawf; nid ydynt fel arfer yn hafal i gyfernodau’r hafaliad cyfan. Os yw dyblu [A] yn gadael r yr un fath, m=0; os yw’n dyblu r, m=1; os yw’n pedwarplygu r, m=2.
    • Cymharwch arbrofion lle mae un crynodiad yn newid a’r lleill yn gyson. Mae r₂/r₁=([A]₂/[A]₁)ᵐ. Cyfanswm y graddau yw m+n. Cyfrifwch k=r/([A]ᵐ[B]ⁿ) a deilliwch ei unedau o’r hafaliad: mol dm⁻³ s⁻¹ ar gyfer gradd sero, s⁻¹ ar gyfer gradd gyntaf a dm³ mol⁻¹ s⁻¹ ar gyfer ail radd gyfan.
    • Os yw r=2.40×10⁻³ mol dm⁻³ s⁻¹, [A]=0.200 mol dm⁻³ a r=k[A]², k=0.0600 dm³ mol⁻¹ s⁻¹. Nid yw’r rhif hwn yn ddefnyddiol heb yr unedau a’r tymheredd.
    • Mewn samplu a throchoeri, cymerir aliquot ar amser hysbys a chaiff yr adwaith ei arafu neu ei atal yn gyflym, er enghraifft drwy oeri/gwanhau neu adweithydd addas. Dadansoddir yr aliquot i ganfod crynodiad. Rhaid i’r throchoeri beidio ag achosi adwaith newydd sy’n newid y mesuriad targed.
    • Gall cyfraddau cychwynnol, colli crynodiad neu gloc adwaith roi data. Ar gyfer adwaith gradd gyntaf mae hanner oes gyson, t½=ln2/k. Mae [A] yn erbyn amser yn llinol ar gyfer gradd sero; gall ln[A] yn erbyn amser brofi gradd gyntaf. Dewiswch ddull sy’n cyd-fynd â’r data, nid patrwm tybiedig.
    • Cam penderfynu cyfradd yw’r cam araf sy’n rheoli’r llwybr. Rhaid i fecanwaith arfaethedig adio i’r adwaith cyfan ac esbonio’r hafaliad cyfradd arbrofol, gan ganiatáu rhag-ecwilibria pan fo angen. Nid yw cytundeb â’r gyfradd ar ei ben ei hun yn profi mai un mecanwaith yn unig sy’n bosibl.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Yn y gwaith penodedig, gellir defnyddio H₂O₂, I⁻ ac asid: H₂O₂+2I⁻+2H⁺→I₂+2H₂O. Mae swm sefydlog o thiosylffad yn defnyddio’r I₂ nes y terfyn startsh. Os yw’r swm targed a’r cyfaint yn sefydlog, mae 1/t yn gymesur â’r gyfradd gychwynnol fras.
    • Newidiwch un crynodiad, cadwch dymheredd/cyfaint/terfyn yn gyson, ailadroddwch a chyfrifwch raddau a k gyda’u hansicrwydd.

    Mewn iaith syml

    Mesuriadau sy’n rhoi’r graddau, ac mae’r hafaliad cyfradd yn cyfyngu ar fecanweithiau posibl.

    Hunanwirio

    Mae dyblu [A] yn pedwarplygu’r gyfradd, a dyblu [B] yn dyblu’r gyfradd. Ysgrifennwch yr hafaliad cyfradd.

    Dangos yr ateb

    r=k[A]²[B]. Mae’r adwaith yn ail radd mewn A, gradd gyntaf mewn B ac yn drydedd radd yn gyfan.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.5(dd)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae k=Ae^(−Eₐ/RT), lle A yw’r ffactor amlder, Eₐ yr egni actifadu, R y cysonyn nwy a T mewn Kelvin. Nid yw gradd Celsius yn addas i’r hafaliad. Defnyddiwch Eₐ mewn J mol⁻¹ gyda R=8.31 J mol⁻¹ K⁻¹.
    • Mae ln k=ln A−Eₐ/(RT). Ar graff ln k yn erbyn 1/T, y goledd yw −Eₐ/R a’r rhyngdoriad yw ln A; felly Eₐ=−R×goledd ac A=e^(rhyngdoriad). Peidiwch â chymysgu ln a log₁₀.
    • Os yw’r goledd yn −6000 K, Eₐ=49.9 kJ mol⁻¹. Gyda Eₐ=50.0 kJ mol⁻¹, ln(k₂/k₁)=−Eₐ/R(1/T₂−1/T₁); rhwng 300 a 310 K ceir k₂/k₁ tua 1.91.
    • Gall catalydd ostwng Eₐ drwy newid y llwybr; nid oes rhaid i A aros yr un fath os yw’r mecanwaith yn newid. Cysylltwch newid k â chyfran y gwrthdrawiadau sydd â digon o egni, nid â newid yn y cysonyn ecwilibriwm oherwydd catalydd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Paratowch dabl T, 1/T a ln k gydag unedau; defnyddiwch linell ffit orau a dau bwynt pell ar y llinell i gael y goledd.
    • Gwiriwch arwydd y goledd ac a yw k yn cynyddu wrth gynyddu T ar gyfer Eₐ positif.

    Mewn iaith syml

    Mae trawsnewid y data i ln k a 1/T yn rhoi ffordd linol o ddarganfod Eₐ.

    Hunanwirio

    Mae goledd ln k yn erbyn 1/T yn −4200 K. Beth yw Eₐ?

    Dangos yr ateb

    Eₐ=−8.31×(−4200)=34902 J mol⁻¹=34.9 kJ mol⁻¹.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.6(a, b, c, ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae atomeiddiad yn ffurfio un môl o atomau nwyol o elfen yn ei chyflwr safonol: Na(s)→Na(n), neu ½Cl₂(n)→Cl(n). Mae ffurfio dellt yn gwneud un môl o solid ïonig o ïonau nwyol ac yn ecsothermig; mae torri’r dellt yn wrthdro ac yn endothermig. Nodwch pa gonfensiwn arwydd sydd yn y data.
    • Mae hydradiad yn trosi ïon nwyol yn ïon dyfrllyd, er enghraifft Na⁺(n)→Na⁺(d), ac fel arfer yn ecsothermig. Mae enthalpi hydoddiant yn ymwneud â hydoddi un môl o solid mewn digon o ddŵr. ΔHhydoddiant=ΔHtorri dellt+ΣΔHhydradiad.
    • Os oes angen +770 kJ mol⁻¹ i dorri’r dellt a bod hydradiad yn rhyddhau −760, ceir +10 kJ mol⁻¹ ar gyfer hydoddi. Gall yr hydoddiant oeri. Gall hydoddi endothermig fod yn ddigymell oherwydd cyfraniad entropi; nid ΔH yn unig sy’n penderfynu’r dichonoldeb.
    • Mae cylch Born-Haber yn cysylltu elfennau safonol â’r solid drwy atomau ac ïonau nwyol. Ar gyfer NaCl, atomeiddiwch Na a ½Cl₂, ïoneiddiwch Na, ychwanegwch electron at Cl ac yna ffurfiwch y dellt. Mae swm y camau â’u harwyddion yn ΔfH°. Ar gyfer MgCl₂ rhaid cynnwys yr egni ïoneiddiad cyntaf ac ail a dau affinedd electron clorin.
    • Ar gyfer NaCl, gyda ΔfH°=−411, atomeiddiad Na +108, atomeiddiad ½Cl₂ +121, ïoneiddiad Na +496 ac affinedd electron Cl −349 kJ mol⁻¹, ΔHdellt ffurfio=−411−(108+121+496−349)=−787 kJ mol⁻¹.
    • Mae ΔfH° mwy negatif yn awgrymu mwy o sefydlogrwydd enthalpig o’i gymharu â’r elfennau. Nid yw’n profi sefydlogrwydd yn erbyn pob cynnyrch cystadleuol nac ar bob tymheredd; nodwch yr adwaith cyfeirio a chynnwys Gibbs pan fo angen.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch gyflyrau pob rhywogaeth a nifer y molau ym mhob cam. Nid yr un cam yw ïoneiddiad metel ac affinedd electron halogen.
    • Gwrthdrowch arwydd dellt ffurfio os oes angen dellt torri mewn cyfrifiad hydoddiant.

    Mewn iaith syml

    Mae cylch â chamau a chyflyrau penodol yn atal gwallau arwydd wrth gyfrifo egni solidau a hydoddiannau.

    Hunanwirio

    Mae enthalpi torri dellt +820 ac hydradiad cyfun −850 kJ mol⁻¹. Beth yw ΔHhydoddiant?

    Dangos yr ateb

    +820+(−850)=−30 kJ mol⁻¹. Mae’r hydoddi yn ecsothermig dan yr amodau hyn.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.7(a, b, c, ch, d)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae entropi S yn fesur o’r ffyrdd sydd ar gael i ddosbarthu egni a gronynnau. Fel arfer, gyda ffactorau eraill yn debyg, S(nwy)>S(hylif)>S(solid). Gall mwy o fôl nwy neu fwy o ryddid gronynnau gynyddu entropi; nid cyfrif moleciwlau’n unig yw’r diffiniad.
    • Cyfrifwch ΔS°=ΣνS°cynhyrchion−ΣνS°adweithyddion, gan ddefnyddio’r cyfernodau stoichiometrig. Nid yw entropi absoliwt elfen yn sero fel mae ΔfH° elfen yn ei chyflwr safonol.
    • Enghraifft N₂+3H₂→2NH₃: gyda S°(N₂)=192, S°(H₂)=131 a S°(NH₃)=193 J mol⁻¹ K⁻¹, ΔS°=2×193−(192+3×131)=−199 J mol⁻¹ K⁻¹.
    • Mae ΔG=ΔH−TΔS gyda T mewn K. Rhaid cysoni unedau: −199 J mol⁻¹ K⁻¹ yw −0.199 kJ mol⁻¹ K⁻¹. Mae ΔG negatif yn dangos dichonoldeb thermodynamig yn y cyfeiriad dan yr amodau; nid yw’n dileu rhwystr actifadu.
    • Gyda ΔH=+40.0 kJ mol⁻¹ a ΔS=+0.150 kJ mol⁻¹ K⁻¹, ΔG=40.0−298×0.150=−4.70 kJ mol⁻¹. Mae proses endothermig yn ddichonadwy os yw TΔS yn fwy na ΔH. Y tymheredd ffin bras yw ΔH/ΔS=267 K.
    • Os yw ΔH negatif a ΔS positif, ffafrir y cyfeiriad ar bob T positif yn y brasamcan hwn; os yw ΔH positif a ΔS negatif, ni ffafrir ef. Gyda’r ddau’n negatif ffafrir T isel, a chyda’r ddau’n bositif T uchel. Gall ΔH a ΔS newid gyda T, felly nodwch gyfyngiad y rhagdybiaeth.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch y cyfernodau a’r trosiad J↔kJ cyn amnewid.
    • Esboniwch arwydd ΔG, yr amodau ac unrhyw wahaniaeth rhwng dichonoldeb a chyflymder adwaith.

    Mewn iaith syml

    Mae enthalpi ac entropi gyda’i gilydd yn pennu’r duedd thermodynamig.

    Hunanwirio

    Os ΔH=−50.0 kJ mol⁻¹ a ΔS=−0.100 kJ mol⁻¹ K⁻¹, beth yw’r tymheredd ffin?

    Dangos yr ateb

    ΔG=−50.0+0.100T; mae ΔG=0 ar 500 K. Yn y brasamcan cyson hwn mae’r cyfeiriad yn ddichonadwy islaw 500 K.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.8(a, b, c); Uned 3 §3.8: gwaith ymarferol penodol 1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Ar gyfer aA+bB⇌cC+dD, Kc=[C]ᶜ[D]ᵈ/([A]ᵃ[B]ᵇ). Defnyddiwch grynodiadau ecwilibriwm, nid symiau cychwynnol. Heblaw am gonfensiynau gweithgaredd mwy manwl, hepgorir solidau a hylifau pur o’r mynegiad.
    • Mewn cymysgedd nwy, pᵢ=xᵢpcyfan a xᵢ=nᵢ/ncyfan. Mae Kp yn defnyddio pwysau rhannol a phwerau’r cyfernodau. Ar gyfer N₂+3H₂⇌2NH₃, Kp=p(NH₃)²/[p(N₂)p(H₂)³].
    • Os p(NH₃)=20.0, p(N₂)=20.0 a p(H₂)=60.0 kPa, Kp=20.0²/(20.0×60.0³)=9.26×10⁻⁵ kPa⁻². Daw’r unedau o’r pwerau; nid yw Kp bob amser yn ddi-uned.
    • I gyfrifo cyfansoddiad, lluniwch dabl cychwynnol-newid-ecwilibriwm. Os dechreuir gyda 1.00 mol H₂ ac 1.00 mol I₂ mewn 2.00 dm³ a bod 0.400 mol I₂ yn adweithio, ceir 0.600 mol H₂, 0.600 mol I₂ a 0.800 mol HI. Kc=0.400²/(0.300×0.300)=1.78. Nid yw’r 0.400 mol I₂ yn gyfartal i’r molau HI a ffurfir.
    • Mae K mawr yn ffafrio cynhyrchion a K bach yn ffafrio adweithyddion yn y mynegiad hwn, ond nid yw’n mesur cyflymder. Tymheredd yn unig sy’n newid K ar gyfer adwaith penodol yn y model hwn: mae cynyddu T yn lleihau K ar gyfer cyfeiriad ymlaen ecsothermig ac yn cynyddu K ar gyfer un endothermig. Nid catalydd, gwasgedd na chrynodiad sy’n newid K ar yr un T.
    • Yn y gwaith penodedig, gellir mesur ecwilibriwm ethanol+asid ethanöig⇌ethyl ethanoad+dŵr. Gadewch amser ar T sefydlog, defnyddiwch aliquot a dull trochoeri/dadansoddi cywir, a chywirwch am asid catalydd os mesurir asid drwy ditradu. Mae un faint mesuredig a stoichiometreg yn rhoi’r meintiau eraill; cyfrifwch Kc o’r symiau ecwilibriwm.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cadwch dabl moleau ar wahân i’r tabl crynodiadau; rhannwch â’r cyfaint pan fo angen.
    • Deilliwch unedau’r constant a gwirio cyfeiriad yr hafaliad. Mae gwrthdroi’r adwaith yn rhoi 1/K.

    Mewn iaith syml

    Mae’r mynegiad, stoichiometreg a chyfansoddiad ecwilibriwm yn rhaid cyd-fynd.

    Hunanwirio

    A yw catalydd yn cynyddu Kc? Beth sy’n digwydd i Kc ymlaen ecsothermig wrth gynhesu?

    Dangos yr ateb

    Nid yw catalydd yn newid Kc; mae’n cyflymu cyrraedd ecwilibriwm. Mae cynhesu’n lleihau Kc y cyfeiriad ymlaen ecsothermig.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.9(a, b, c, ch, f)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae asid Brønsted-Lowry yn rhoi H⁺ a bas yn ei dderbyn. Mae parau cydgysylltiol yn wahanol o un H⁺: HA/A⁻ a BH⁺/B. Gradd daduniad, nid crynodiad, sy’n gwahaniaethu cryf a gwan.
    • Ar gyfer HA⇌H⁺+A⁻, Ka=[H⁺][A⁻]/[HA] a pKa=−log₁₀Ka. Mae Ka mwy a pKa llai yn dynodi asid cryfach dan amodau tebyg. Mae bas gwan yn derbyn protonau o ddŵr yn anghyflawn; ystyriwch ecwilibriwm ei asid cydgysylltiol.
    • Kw=[H⁺][OH⁻]. Ar 298 K, defnyddiwch Kw=1.00×10⁻¹⁴ mol² dm⁻⁶, felly pH+pOH=14.00. Mae Kw yn newid gyda T. Mae niwtral yn golygu [H⁺]=[OH⁻], nid pH 7 ar bob tymheredd.
    • Mae asid monoprotig cryf 0.0100 mol dm⁻³ yn rhoi pH=2.00. Gyda NaOH 0.0200 mol dm⁻³ ar 298 K, [H⁺]=Kw/[OH⁻]=5.00×10⁻¹³ mol dm⁻³ a pH=12.30. Cyfrifwch nifer yr OH⁻ fesul uned fformiwla a’r gwanhau wrth gymysgu.
    • Ar gyfer asid gwan monoprotig crynodiad c, os x=[H⁺], Ka=x²/(c−x). Os x≪c, x≈√(Kac). Gyda Ka=1.80×10⁻⁵ mol dm⁻³ a c=0.100 mol dm⁻³, x=1.34×10⁻³ a pH=2.87. Mae x/c=1.34%, felly mae’r brasamcan yn rhesymol; fel arall datryswch yr hafaliad cwadratig a gwrthodwch wreiddyn negatif.
    • Mae NaCl, halen asid cryf/bas cryf, heb hydrolysis sylweddol. Mae NH₄Cl yn asidig: NH₄⁺+H₂O⇌NH₃+H₃O⁺. Mae sodiwm ethanoad yn alcalïaidd: CH₃COO⁻+H₂O⇌CH₃COOH+OH⁻. Mae cryfderau’r asid a’r bas gwreiddiol yn esbonio’r ymddygiad, nid enw halen yn unig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cymysgedd, niwtralwch fôl yn stoichiometrig yn gyntaf, yna cyfrifwch grynodiad y gormodedd neu’r system asid gwan. Peidiwch â chyfartaleddu pH.
    • Nodwch T, unedau’r constant a chyfiawnhad y brasamcan.

    Mewn iaith syml

    Mae pH yn deillio o grynodiad H⁺; mae’r ecwilibriwm yn pennu’r crynodiad hwnnw mewn asid gwan neu halen sy’n hydrolysu.

    Hunanwirio

    Beth yw pH asid monoprotig cryf 0.00200 mol dm⁻³?

    Dangos yr ateb

    pH=−log₁₀(0.00200)=2.70, gan dybio daduniad llawn a bod cyfraniad dŵr yn ddibwys.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 3 §3.9(d, dd, e, ff); Uned 3 §3.9: gwaith ymarferol penodol 1

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae byffer asidig yn cynnwys asid gwan HA a digon o’i fas cydgysylltiol A⁻. Mae A⁻+H⁺→HA yn defnyddio asid ychwanegol a HA+OH⁻→A⁻+H₂O yn defnyddio alcali ychwanegol. Nid yw pH yn gwbl sefydlog; mae’r gallu byffro’n gyfyngedig gan y symiau sydd ar gael.
    • O Ka ceir [H⁺]=Ka[HA]/[A⁻], neu pH=pKa+log₁₀([A⁻]/[HA]). Gyda [A⁻]=[HA], pH=pKa. Gyda pKa=4.76 a chymhareb A⁻:HA o 2:1, pH=5.06. Ar ôl ychwanegu asid neu fas, cyfrifwch fôl HA/A⁻ newydd cyn defnyddio’r gymhareb; nid yw ychwanegu cyfaint yn unig yn ddigon.
    • Mae byfferau’n cadw pH yn addas i ensymau mewn systemau byw ac i adweithiau/prosesau diwydiannol. Mae system hydrogencarbonad y gwaed yn gysylltiedig â rheolaeth CO₂; nid potel asid a halen syml yw’r holl system fiolegol.
    • Mewn titradiad asid cryf/bas cryf, mae naid pH serth a phwynt cywerthedd tua 7 ar 298 K. Mewn asid gwan/bas cryf mae rhanbarth byffro, pH=pKa ar hanner cywerthedd, a chywerthedd uwchlaw 7. Mae asid cryf/bas gwan yn rhoi cywerthedd islaw 7; mae asid gwan/bas gwan heb naid serth fawr.
    • Mae dangosydd asid-bas gwan yn dilyn HIn⇌H⁺+In⁻, gyda lliwiau gwahanol. Dewiswch ystod newid lliw o fewn rhan serth y gromlin: gall ffenolffthalein fod yn addas i asid gwan/bas cryf ac oren methyl i asid cryf/bas gwan. Nid yw’r dangosydd â phH 7 o reidrwydd yn gywir; nid oes dangosydd cyffredin da i bob titradiad gwan/gwan.
    • Yn y gwaith penodedig, graddnodwch chwiliedydd pH â byfferau priodol, golchwch/blotiwch rhwng samplau, ychwanegwch gyfeintiau mesuredig a chymysgwch cyn darllen. Cymerwch gamau llai ger newidiadau cyflym a phlotiwch pH yn erbyn cyfaint. Gellir mesur asid gwan/bas gwan â chwiliedydd er nad yw dangosydd yn rhoi terfyn miniog.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch ddechrau, rhanbarth byffer pan fo’n berthnasol, cywerthedd a gormodedd ar bob un o’r pedair cromlin; marciwch gyfaint cywerthedd, nid dim ond pH 7.
    • Mewn cyfrifiad byffer, dangoswch yr adwaith â’r ychwanegiad, y molau newydd a’r gymhareb cyn cymryd logarithm.

    Mewn iaith syml

    Dewisir dangosydd o siâp y gromlin. Mae byffer yn gwrthsefyll newid drwy ddefnyddio’r asid neu’r bas ychwanegol.

    Hunanwirio

    Mae gan fyffer pKa=4.76 a [A⁻]/[HA]=10. Beth yw pH?

    Dangos yr ateb

    pH=4.76+log₁₀10=5.76. Nid yw hyn yn golygu y gall wrthsefyll swm diderfyn o asid.

Grŵp testun

U2 Uned 4: cemeg organig a dadansoddi

14 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.1(a, b, c, ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae isomerau adeileddol â’r un fformiwla foleciwlaidd ond cysylltedd gwahanol. Mae gan stereoisomerau’r un cysylltedd ond trefniant gofodol gwahanol. Dau fath yw E/Z ac isomeredd optegol; nid yw bond dwbl ar ei ben ei hun yn profi E/Z, nac isomer E yn golygu enantiomer.
    • Mae carbon cirol yn gysylltiedig â phedwar grŵp gwahanol mewn trefniant tetrahedrol. Yn bwtan-2-ol, y grwpiau yw H, OH, CH₃ a CH₂CH₃. Mae’r ddau drefniant yn ddelweddau drych na ellir eu harosod: enantiomerau. Nid yw propan-2-ol yn girol oherwydd mae ganddo ddau CH₃ union yr un fath.
    • Defnyddiwch linell am fond yn y plân, lletem lawn am un tuag atoch a lletem doredig am un oddi wrthych. Mae cylchdroi’r model cyfan yn cadw’r un moleciwl; nid yw’n newid enantiomer i’r llall. Rhaid adlewyrchu’r trefniant 3D, nid ailysgrifennu’r fformiwla’n unig.
    • Mae enantiomerau pur yn cylchdroi plân golau plân-polar yn hafal ac i gyfeiriadau gwrthwynebol dan yr un amodau. Mae cymysgedd racemig 1:1 heb gylchdro net oherwydd canslo. Gall enantiomerau ryngweithio’n wahanol ag ensymau a derbynyddion cirol, er bod llawer o briodweddau mewn amgylchedd anghirol yn debyg.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Rhestrwch y pedwar grŵp cyfan wrth bob carbon posibl, gan ddilyn cadwyni nes dod o hyd i wahaniaeth. Nid cyfrif yr atom cyntaf yn unig yw’r prawf.
    • Lluniwch ddau fodel lletem/doredig a phrofwch a ellir eu harosod drwy gylchdroi. Nodwch amodau cyfartal wrth gymharu cylchdro optegol.

    Mewn iaith syml

    Mae enantiomerau’n gysylltiedig fel delweddau drych 3D, nid fel dau enw am yr un llun.

    Hunanwirio

    A yw propan-2-ol yn girol? A yw bwtan-2-ol yn girol?

    Dangos yr ateb

    Nid propan-2-ol: mae’r carbon OH yn cario dau CH₃. Ydy bwtan-2-ol: mae H, OH, CH₃ a CH₂CH₃ yn bedwar grŵp gwahanol.

    Gweld diagramau
    Isomeredd optegol · butan-2-ol

    Mae gan butan-2-ol un carbon chiral wedi’i gysylltu â phedwar grŵp gwahanol: OH, H, CH₃ a CH₂CH₃. Mae’r lletem lawn yn pwyntio tuag atoch; mae’r lletem doredig yn pwyntio oddi wrthych. Nid yw isomeredd optegol yr un peth ag isomeredd E/Z.

    Defnyddiwch y model wedi’i labelu gyda’r esboniad. Mae saethau’n dangos symudiad parau electronau neu’r llif ffisegol penodol; nid yr un broses yw’r ddau.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.2(a, b, c, ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae bensen yn hecsagon planar. Mae gan bob C dri bond σ ac orbital p sy’n berpendicwlar i’r plân. Mae chwech orbital p yn gorgyffwrdd i ddadleoli chwech electron π uwchlaw ac islaw’r cylch. Mae’r bondiau C−C yn gyfwerth, o hyd rhwng bond sengl a dwbl arferol; nid tri bond dwbl sefydlog yw’r adeiledd gwirioneddol.
    • Mae’r dadleoliad yn sefydlogi’r cylch, fel mae enthalpi hydrogeniad llai ecsothermig na’r model tri alcen annibynnol yn ei ddangos. Nid yw bensen yn dad-liwio dŵr bromin yn rhwydd fel alcen: byddai adio’n colli aromatigedd. Mae amnewid electroffilig yn ailosod H ac yn adfer y system π.
    • Mae nitradu bensen yn defnyddio HNO₃/H₂SO₄ crynodedig ar T rheoledig, fel arfer tua 50-55 °C. HNO₃+H₂SO₄→NO₂⁺+HSO₄⁻+H₂O sy’n cynhyrchu’r electroffil nitroniwm. Mae pâr π y cylch yn ffurfio bond C−N; mae’r cymhlygyn σ positif yn dal â H ar y carbon a ymosodwyd. Mae bas yn tynnu H⁺ a phâr C−H yn adfer y system. Yn gyfan: C₆H₆+HNO₃→C₆H₅NO₂+H₂O.
    • Mae halogenu’n gofyn am actifadu’r halogen, er enghraifft Br₂/FeBr₃: C₆H₆+Br₂→C₆H₅Br+HBr. Mae’r catalydd asid Lewis yn polareiddio Br₂ ac yn galluogi electroffil bromin; dilynir ymosodiad, cymhlygyn σ a cholli proton, gan adfywio’r catalydd.
    • Mae alcyleiddiad Friedel-Crafts yn defnyddio halogenoalcan ac AlCl₃ anhydrus: C₆H₆+CH₃Cl→C₆H₅CH₃+HCl. Mae AlCl₃ yn actifadu C−Cl i roi electroffil alcyl. Peidiwch â chymysgu’r amnewid cylch hwn ag amnewid radical dan UV ar ochr-gadwyn alcan.
    • Mewn clorobensen, gall pâr unig Cl ryngweithio â’r system aromatig, gan roi cymeriad bond dwbl rhannol i C−Cl. Mae’r bond yn fyrrach/cryfach ac yn llai hawdd ei hydrolysu na mewn cloroalcan tebyg. Nid halogenoalcan cynradd arferol sy’n mynd drwy SN2 yw clorobensen.
    • Mae bensen yn garsinogenig ac mae cymysgedd nitradu’n gyrydol ac yn rhyddhau gwres. Dysgu mecanweithiau a gwaith labordy awdurdodedig dan oruchwyliaeth yw diben y dulliau hyn, nid paratoi gartref.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dechreuwch bob saeth grwm wrth bâr electronau neu fond π; anelwch at yr atom derbyn, nid gwefr ar hap. Dangoswch H a’r gwefr yn y canolradd.
    • Dangoswch ffurfio’r electroffil a’r cam sy’n adfer aromatigedd. Enwch yr adweithyddion, catalydd a’r amodau ar wahân i’r mecanwaith.

    Mewn iaith syml

    Mae bensen yn ffafrio amnewid oherwydd mae’r cam olaf yn adfer ei system electronau sefydlog.

    Hunanwirio

    Beth yw’r electroffil mewn nitradu bensen, a pham mae angen colli H⁺ ar ôl yr ymosodiad?

    Dangos yr ateb

    NO₂⁺. Mae colli H⁺ yn caniatáu i bâr y bond C−H adfer y system π aromatig, gan roi nitrobensen.

    Gweld diagramau
    Nitradiad bensen · amnewid electroffilig

    Yr ïon nitroniwm yw’r electroffil. Yn y cymhlyg σ, mae’r carbon yr ymosodwyd arno yn cadw ei H ac mae’r cylch dros dro yn colli aromatigrwydd; mae’r wefr bositif wedi’i dadleoli. Mae dadbrotoniad yn adfer aromatigrwydd ac yn adfywio H₂SO₄. Mae’r cylch yn y cynnyrch yn dangos dadleoliad, nid y bondiau yn y canolradd.

    Defnyddiwch y model wedi’i labelu gyda’r esboniad. Mae saethau’n dangos symudiad parau electronau neu’r llif ffisegol penodol; nid yr un broses yw’r ddau.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.3(a, b, c, ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae OH⁻ dyfrllyd a gwres dan adlif yn amnewid halogen mewn halogenoalcan addas: CH₃CH₂Br+OH⁻→CH₃CH₂OH+Br⁻. Mae rhydwytho aldehyd yn rhoi alcohol cynradd, RCHO+2[H]→RCH₂OH, a rhydwytho ceton yn rhoi alcohol eilaidd, RCOR′+2[H]→RCH(OH)R′, er enghraifft gyda NaBH₄.
    • Mae alcohol yn adweithio â halid hydrogen addas: C₂H₅OH+HBr→C₂H₅Br+H₂O. Mae’r amodau’n dibynnu ar y halid a’r alcohol. Mae adwaith ag asid carbocsilig yn esteriad cildroadwy ag asid catalydd; gyda ethanoyl clorid ceir ester a HCl: CH₃COCl+C₂H₅OH→CH₃COOC₂H₅+HCl.
    • Mae gan ffenol OH yn uniongyrchol ar y cylch bensen, yn wahanol i alcohol bensyl C₆H₅CH₂OH. Asid gwan yw ffenol; sefydlogir ei ïon ffenocsid gan ddadleoliad. C₆H₅OH+OH⁻→C₆H₅O⁻+H₂O. Nid yw alcohol arferol yn adweithio’n sylweddol â NaOH dyfrllyd fel hyn.
    • Mae ffenol yn adweithio â dŵr bromin heb gludydd halogen: C₆H₅OH+3Br₂→C₆H₂Br₃OH+3HBr. Ceir dad-liwio a gwaddod gwyn 2,4,6-tribromoffenol. Mae pâr unig O yn cynyddu dwysedd electronau’r cylch, gan esbonio’r gwahaniaeth oddi wrth bensen.
    • Gyda ethanoyl clorid, ceir ffenyl ethanoad: CH₃COCl+C₆H₅OH→CH₃COOC₆H₅+HCl. Gall FeCl₃ dyfrllyd roi cymhlygyn fioled/porffor gyda ffenol. Defnyddiwch y prawf gyda’r adeiledd a thystiolaeth arall, nid fel prawf unigryw o bob cyfansoddyn ffenolig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Nodwch sut mae’r OH wedi’i gysylltu â’r adeiledd cyn penderfynu a yw’n alcohol neu’n ffenol.
    • Ysgrifennwch gynnyrch ester ac unrhyw HCl neu H₂O; mae asid carbocsilig ac asid clorid yn adweithyddion gwahanol.

    Mewn iaith syml

    Mae lleoliad OH wrth y cylch yn newid asidedd a rhwyddineb amnewid.

    Hunanwirio

    Sut gallech wahaniaethu ffenol oddi wrth ethanol drwy brofion priodol?

    Dangos yr ateb

    Gall ffenol roi lliw fioled gyda FeCl₃ a dad-liwio dŵr bromin gyda gwaddod gwyn. Nid ethanol sy’n rhoi’r patrwm hwn. Defnyddiwch brofion bach rheoledig a thystiolaeth ategol.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.4(a, b, c, d, dd)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae alcohol cynradd yn rhoi aldehyd drwy ocsidio rheoledig a distyllu, RCH₂OH+[O]→RCHO+H₂O; mae alcohol eilaidd yn rhoi ceton, RCH(OH)R′+[O]→RCOR′+H₂O. Mae adlif ag ocsidydd gormodol yn gallu ocsidio’r aldehyd ymhellach i asid.
    • Mae aldehyd yn ocsidio’n rhwydd ac fel arfer yn rhydwytho adweithydd Tollens i ddrych arian ac adweithydd Fehling i waddod coch brics Cu₂O. Nid ceton cyffredin sy’n rhoi’r profion positif hyn. Dilynwch y dull awdurdodedig ar gyfer adweithydd ffres Tollens a’i waredu; peidiwch â’i storio.
    • Mae NaBH₄ yn rhydwytho RCHO i RCH₂OH ac RCOR′ i RCH(OH)R′. Dangoswch 2[H] yn yr hafaliad cryno. Nid yw rhydwytho’r ceton hwn yn newid nifer carbonau’r gadwyn.
    • Mae 2,4-deunitroffenylhydrasin, 2,4-DNPH, yn rhoi gwaddod hydrasôn melyn/oren gyda llawer o aldehydau a chetonau. Mae’n dangos grŵp carbonyl addas, nid yn gwahaniaethu’r ddau ar ei ben ei hun. Gellir puro’r deilliad a chymharu ei dymheredd ymdoddi â gwerthoedd cyfeirio i adnabod cyfansoddyn.
    • Mae’r prawf triïodomethan yn defnyddio I₂/alcali i ganfod CH₃CO− neu ragflaenydd sy’n ei ffurfio drwy ocsidio, megis CH₃CH(OH)−. Ceir gwaddod melyn CHI₃. Mae ethanal ac ethanol hefyd yn bositif; nid yw’r prawf yn unigryw i getonau. Enghraifft: CH₃COCH₃+3I₂+4OH⁻→CHI₃+CH₃COO⁻+3I⁻+3H₂O.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Defnyddiwch samplau ar wahân, rheolyddion a thabl arsylwadau; nid enw’r prawf yw’r arsylwad.
    • Cyfunwch DNPH, Tollens/Fehling, ïodofform a data sbectrol; gwrthodwch adeiledd nad yw’n cyd-fynd â’r holl dystiolaeth.

    Mewn iaith syml

    Mae pob prawf yn rhoi cyfyngiad gwahanol; ni ddylid casglu adeiledd unigryw o un gwaddod.

    Hunanwirio

    Mae sampl yn rhoi DNPH positif, Tollens negatif ac ïodofform positif. Beth mae hynny’n awgrymu?

    Dangos yr ateb

    Ceton â’r grŵp CH₃CO− yw’r awgrym arferol. Mae angen fformiwla a thystiolaeth bellach i bennu pa geton.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.4(ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae C=O yn bolar: C yn δ⁺ ac O yn δ⁻. Mae CN⁻ yn niwcleoffil sy’n ymosod drwy ei atom carbon. Mae pâr unig C y cyanid yn ffurfio bond at garbon y carbonyl wrth i bâr π C=O symud at O, gan roi canolradd alcocsid negatif.
    • Yn yr ail gam, mae pâr unig O⁻ yn cymryd proton o HCN. Mae pâr bond H−C yn dychwelyd at garbon y cyanid, gan adfywio CN⁻. Cadwch wefr −1 ar draws camau’r mecanwaith ïonig; mae’r adwaith cyfan rhwng y carbonyl a HCN yn rhoi cynnyrch niwtral.
    • Mae ethanal+HCN yn rhoi CH₃CH(OH)CN, 2-hydrocsipropanenitril. Gall ymosodiad ar bob wyneb o’r carbonyl planar greu dau enantiomer mewn cymysgedd racemig pan fo’r pedwar grŵp yn wahanol.
    • Mae propanon+HCN yn rhoi (CH₃)₂C(OH)CN. Mae dau CH₃ union yr un fath ar y carbon newydd, felly nid oes canolfan girol yno. Mae carbon y cyanid yn ychwanegu un carbon i’r gadwyn; nid O sy’n cael ei ddisodli.
    • Mae HCN a halwynau cyanid yn hynod wenwynig. Mae’r mecanwaith yn ddealltwriaeth arholiad; mae unrhyw waith ymarferol perthnasol yn gofyn am weithdrefn awdurdodedig arbenigol, nid arbrofi gartref.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch ddwy saeth yn yr ymosodiad: C y cyanid at C y carbonyl a’r bond π at O. Dangoswch O⁻ a phrotoniad gyda’r bond HCN yn torri.
    • Cyfrifwch atomau a gwefr ym mhob cam, yna profwch a oes pedwar grŵp gwahanol yn y cynnyrch.

    Mewn iaith syml

    Mae pâr electronau’r niwcleoffil yn ychwanegu bond newydd; mae protoniad yn cwblhau’r grŵp OH.

    Hunanwirio

    Pam mae cynnyrch HCN/propanon yn anghirol ond gall cynnyrch HCN/ethanal fod yn girol?

    Dangos yr ateb

    Mae gan gynnyrch propanon ddau CH₃ yr un fath. Mae gan gynnyrch ethanal H, CH₃, OH a CN: pedwar grŵp gwahanol.

    Gweld diagramau
    Adio HCN i ethanal · mecanwaith dau gam

    Mae CN⁻ yn ymosod drwy’r carbon. Mae pâr π y carbonyl yn symud i ocsigen, yna mae O⁻ yn derbyn H⁺ o HCN wrth i bâr bond H-C ddychwelyd i garbon ac adfywio CN⁻. Mae’r carbonyl planar yn creu carbon stereogenig newydd, felly mae ymosodiad o’r naill wyneb neu’r llall yn rhoi cynnyrch racemig.

    Defnyddiwch y model wedi’i labelu gyda’r esboniad. Mae saethau’n dangos symudiad parau electronau neu’r llif ffisegol penodol; nid yr un broses yw’r ddau.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.5(a, b, c, ch, d)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Yn y gymhariaeth arferol, mae cryfder asid yn gostwng asid carbocsilig > ffenol > dŵr > ethanol. Mae’r ïon carbocsylad yn gwasgaru gwefr dros ddau O; mae ffenocsid hefyd wedi’i sefydlogi drwy ddadleoliad, ac alcocsid yn fwy lleol. Mae asidedd alcoholau’n amrywio gydag adeiledd; nid un pKa sy’n addas i bob alcohol.
    • Mae asid carbocsilig yn rhyddhau CO₂ gyda charbonad/hydrogencarbonad ac yn rhoi halen gyda NaOH. Mae ffenol yn adweithio â NaOH ond nid fel arfer yn rhyddhau CO₂ o hydrogencarbonad. Nid ethanol sy’n rhoi’r profion dyfrllyd hyn. Gall y tri adweithio â sodiwm metel digon adweithiol, felly nid yw’r prawf hwnnw ar ei ben ei hun yn mesur trefn cryfder.
    • Ocsidiwch alcohol cynradd neu aldehyd â deucromad(VI) asidig addas dan adlif: RCH₂OH+2[O]→RCOOH+H₂O a RCHO+[O]→RCOOH. Nid ceton arferol sy’n rhoi asid â’r un sgerbwd carbon dan yr amodau hyn.
    • Mae LiAlH₄ yn rhydwytho’r asid i alcohol cynradd: RCOOH+4[H]→RCH₂OH+H₂O. Defnyddir cyfrwng ether sych a gwaith dilynol rheoledig yn y dull dan oruchwyliaeth; mae ychwanegu dŵr at y rhydwythydd gweithredol yn beryglus.
    • Mae manganad(VII) poeth yn gallu ocsidio ochr-gadwyn methyl aromatig, gydag asideiddio wedyn: C₆H₅CH₃+3[O]→C₆H₅COOH+H₂O. Cedwir y cylch bensen; y carbon ochr-gadwyn sy’n dod yn COOH.
    • Mae dadgarbocsyleiddiad yn tynnu carbon y grŵp carbocsyl fel CO₂ neu garbonad. Mae gwresogi sodiwm carbocsylad â chalch soda yn rhoi alcan un carbon yn fyrrach: CH₃COONa+NaOH→CH₄+Na₂CO₃. Nid yr un broses â rhyddhau CO₂ o’r carbonad adweithydd drwy niwtraleiddio asid ydyw.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch yr adweithyddion, gwres/adlif a’r carbonau sydd wedi’u cadw neu eu colli.
    • Cyfiawnhewch drefn asidedd drwy sefydlogrwydd y basau cydgysylltiol a phrofion gwahaniaethol priodol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r un COOH yn cysylltu asidedd, ocsidio, rhydwytho a cholli un carbon.

    Hunanwirio

    Beth yw cynnyrch gwresogi sodiwm propanoad â chalch soda?

    Dangos yr ateb

    Ethan: CH₃CH₂COONa+NaOH→CH₃CH₃+Na₂CO₃. Mae carbon y carbocsylad yn mynd i’r carbonad.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.5(dd, e, f, ff, g)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae asid ac alcohol yn ffurfio ester drwy esteriad cildroadwy ag asid catalydd a gwres: RCOOH+R′OH⇌RCOOR′+H₂O. Gellir gwneud asid clorid ag adweithydd clorineiddio addas, er enghraifft CH₃COOH+SOCl₂→CH₃COCl+SO₂+HCl. Mae asid clorid yn hydrolysu’n rhwydd i’r asid a HCl.
    • Mae hydrolysis ester asidig yn gildroadwy. Mewn alcali, ffurfir carbocsylad ac alcohol: CH₃COOC₂H₅+OH⁻→CH₃COO⁻+C₂H₅OH. Mae’r carboxylad yn gyrru’r adwaith; asideiddiwch wedyn os oes angen yr asid rhydd.
    • Mae asid ac NH₃ yn rhoi amoniwm carbocsylad; gall gwres ei drosi i amid: CH₃COOH+NH₃→CH₃COO⁻NH₄⁺, yna CH₃COO⁻NH₄⁺→CH₃CONH₂+H₂O. Gall dadhydradu amid cynradd, er enghraifft ag ocsid ffosfforws(V) addas, roi nitril: CH₃CONH₂→CH₃CN+H₂O.
    • Mae halogenoalcan yn rhoi nitril gyda CN⁻ mewn amodau amnewid ethanolaidd wedi’u gwresogi: CH₃CH₂Br+CN⁻→CH₃CH₂CN+Br⁻. Mae carbon y cyanid yn rhan o’r gadwyn, felly propanenitril, nid ethanenitril, yw’r cynnyrch. Mae adio HCN at garbonyl yn rhoi hydrocsynitril yn lle amnewid.
    • Mewn asid a gwres/adlif, RCN+2H₂O+H⁺→RCOOH+NH₄⁺; mewn alcali, RCN+H₂O+OH⁻→RCOO⁻+NH₃. Mae amid cynradd yn hydrolysu yn debyg: RCONH₂+H₂O+H⁺→RCOOH+NH₄⁺ neu RCONH₂+OH⁻→RCOO⁻+NH₃. Mae’r cyfrwng yn pennu asid rhydd neu halen.
    • Mae LiAlH₄ yn rhydwytho nitril i amin cynradd: RCN+4[H]→RCH₂NH₂. Cedwir carbon y nitril. Mae cyanid, asid clorid a rhydwythyddion cryf yn gofyn am ddulliau rheoledig dan oruchwyliaeth a gwastraff priodol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ar fap adwaith, ysgrifennwch y grŵp swyddogaethol, nifer carbonau, adweithydd a chyfrwng ym mhob saeth.
    • Gwahaniaethwch hydrolysis asidig ac alcalïaidd drwy’r cynhyrchion nitrogen a chyflwr yr asid carbocsilig.

    Mewn iaith syml

    Mae amodau’r trawsnewid yn bwysig cymaint â’r enw ester, amid neu nitril.

    Hunanwirio

    Beth mae CH₃CH₂CN yn ei ffurfio wrth hydrolysis asidig, ac wrth rhydwytho â LiAlH₄?

    Dangos yr ateb

    Asid propanöig a NH₄⁺ drwy hydrolysis; propan-1-amin, CH₃CH₂CH₂NH₂, drwy rhydwytho. Mae’r tri charbon yn aros.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.6(a, b, c, ch, d)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae amin cynradd RNH₂ yn ffurfio drwy amnewid halogenoalcan ag NH₃ gormodol mewn amodau ethanolaidd priodol: RBr+2NH₃→RNH₂+NH₄Br. Mae gormodedd NH₃ yn lleihau amnewid pellach; gall cymysgedd aminau eilaidd/trydyddol a halwynau amoniwm pedwarol ffurfio fel arall.
    • Mae rhydwytho nitril â LiAlH₄ yn rhoi RCH₂NH₂. Mae nitrobensen yn rhoi ffenylamin drwy Sn/HCl a gwres, wedyn alcali i ryddhau’r amin o’i halen: C₆H₅NO₂+6[H]→C₆H₅NH₂+2H₂O. Nid amnewid y cylch sy’n cael gwared ar yr ocsigenau.
    • Mae pâr unig N yn derbyn H⁺: RNH₂+H⁺→RNH₃⁺. Mae grwpiau alcyl yn gallu rhoi dwysedd electronau i N a chynyddu basigedd o’i gymharu ag NH₃, er bod hydradiad a sterigedd yn effeithio. Mae ffenylamin yn wannach fel bas oherwydd mae’r pâr unig yn dadleoli i’r cylch ac yn llai ar gael i dderbyn H⁺.
    • Mae ethanoyleiddiad amin cynradd ag ethanoyl clorid yn rhoi amid: CH₃COCl+2RNH₂→CH₃CONHR+RNH₃Cl pan fo ail foleciwl amin yn defnyddio HCl. Mae’r N yn bondio â charbon y carbonyl; nid ester sy’n cael ei ffurfio.
    • Gyda HNO₂ oer, asid nitrig(III), mae amin aliffatig cynradd yn colli N₂ ac yn gallu rhoi alcohol: RNH₂+HNO₂→ROH+N₂+H₂O. Nid yw halen diazoniwm aliffatig yn sefydlog. Mewn amin aromatig cynradd, ceir halen bensendeuasoniwm dan 0-5 °C mewn asid: C₆H₅NH₂+NaNO₂+2HCl→C₆H₅N₂⁺Cl⁻+NaCl+2H₂O.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch bob cam paratoi, gan gynnwys rhyddhau’r amin o halen pan fo angen.
    • Dangoswch y pâr unig a’r protoniad i esbonio basigedd. Cadwch HNO₂ oer yn wahanol i HNO₃ nitradu.

    Mewn iaith syml

    Mae pâr unig N yn esbonio basigedd ac acyleiddiad; mae diazoteiddio’n dibynnu ar y math o amin.

    Hunanwirio

    Pam mae ffenylamin yn wannach fel bas nag amin alcyl tebyg?

    Dangos yr ateb

    Mae pâr unig N ffenylamin yn rhyngweithio â system π y cylch, felly mae’n llai ar gael i dderbyn proton. Nid diffyg pâr unig yw’r rheswm.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.6(dd, e, f)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Gall halen bensendeuasoniwm oer gyplu â ffenol neu amin aromatig. Yn aml cyplir ffenol mewn alcali i actifadu’r cylch fel ffenocsid, ac amin aromatig dan amodau asidedd wedi’u rheoli. Rhaid cadw’r dull yn oer a dilyn yr amodau a roddir; nid pob cyfrwng sy’n addas.
    • Mae’r ïon diazoniwm yn electroffil, a’r cylch actif yn rhoi cynnyrch â chysylltiad Ar−N=N−Ar′. Gall cyplu ddigwydd yn safle para os yw ar gael, neu safle arall yn ôl yr amnewidion. Dangoswch ddau atom N ac union safle’r bond ar y cylch.
    • Y grŵp −N=N− yw’r cromoffor aso. Mae’r system gydgysylltiedig yn dadleoli electronau a gall amsugno rhai tonfeddi gweladwy wrth gyffroi electronau. Mae newid hyd cydgysylltiad, amnewidion neu pH yn gallu newid y lliw.
    • Y golau a welir yw’r rhan nad yw’n cael ei hamsugno; mae lliw’r amsugniad a’r lliw ymddangosiadol yn gyflenwol. Nid dweud bod pob moleciwl sy’n cynnwys N yn llifyn yw esboniad lliw. Defnyddiwch y data tonfedd neu’r arsylwadau a roddir.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Tynnwch y cynnyrch gyda’r ddau gylch a’r bond −N=N−, gan wirio’r safle cyplu.
    • Esboniwch yr amsugniad drwy wahaniaeth egni electronig a chydgysylltiad, nid drwy liw’r atomau.

    Mewn iaith syml

    Mae cyplu’n ymestyn y system electronau ac yn gallu dod â’r amsugniad i’r rhanbarth gweladwy.

    Hunanwirio

    Pa fond cromoffor sy’n nodweddiadol o lifyn aso?

    Dangos yr ateb

    −N=N− rhwng grwpiau aromatig cydgysylltiedig. Mae’r system electronau gyfan a’i hamnewidion yn pennu’r amsugniad a’r lliw.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.7(a, b, c, ch, d, dd)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Fformiwla asid amino α yw H₂N−CH(R)−COOH: mae NH₂ a COOH ar yr un carbon α. Gall R fod yn amholaidd, yn bolar, yn asidig neu’n fasig. Mae glycin â R=H yn anghirol; mae alanin â R=CH₃ fel arfer yn cynnwys carbon α cirol.
    • Mae asid amino’n amffoterig. Ar pH isel, ceir yn bennaf H₃N⁺−CH(R)−COOH; ar pH uchel H₂N−CH(R)−COO⁻. Ar pH canol priodol, mae llawer yn switerïon H₃N⁺−CH(R)−COO⁻, dau wefr ond dim gwefr net. Mae’r cymeriad ïonig yn helpu esbonio tymheredd toddi/dadelfennu uchel a rhyngweithio â dŵr; mae’r ochr-gadwyn yn effeithio ar hydoddedd.
    • Mae cyddwyso COOH un asid amino ac NH₂ un arall yn rhyddhau H₂O ac yn rhoi bond peptid −CO−NH−. Gall glycin ac alanin roi H₂N−CH₂−CO−NH−CH(CH₃)−COOH neu’r dilyniant gwrthdro. Cedwir pen amino a phen carbocsyl rhydd.
    • Mae cyddwyso dro ar ôl tro yn rhoi polypeptid. Mae cadwyn linol o n gweddill yn cynnwys n−1 bond peptid ac yn rhyddhau n−1 moleciwl dŵr yn y model hwn. Mae hydrolysis yn torri’r bondiau. Gall protein gynnwys un neu fwy o gadwyni wedi’u plygu.
    • Adeiledd cynradd yw’r dilyniant asidau amino. Mae adeiledd eilaidd megis helics α a dalennau β wedi’i sefydlogi gan fondiau hydrogen rhwng C=O ac N−H y prif gadwyn. Adeiledd trydyddol yw’r plygu cyfan, gyda bondiau hydrogen, atyniadau ïonig, rhyngweithio hydroffobig a phontydd deusylffid lle bo cystein.
    • Mae proteinau’n ensymau, cludwyr, deunyddiau adeileddol a moleciwlau signal. Mae geometreg a chemeg safle actif ensym yn dibynnu ar y plygu ac yn galluogi llwybr ag Eₐ is. Gall gwres neu pH anaddas ddadnatureiddio heb o reidrwydd dorri’r dilyniant bondiau peptid.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch y ffurf pH briodol gyda gwefrau, a dangoswch union atomau’r bond peptid.
    • Cysylltwch newid plygu â newid swyddogaeth, gan gadw adeiledd cynradd, eilaidd a thrydyddol yn wahanol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r grwpiau amino/carbocsyl yn rhoi ymddygiad asid-bas a’r bondiau sy’n ffurfio protein.

    Hunanwirio

    Faint o fondiau peptid mewn polypeptid llinol o 20 gweddill?

    Dangos yr ateb

    19 bond peptid. Mae’r 19 cam cyddwyso’n rhyddhau 19 moleciwl dŵr yn y model cadwyn linol.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.8(a, b, d); Uned 4 §4.8: gwaith ymarferol penodol 1, 2, 3, 4

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Cynlluniwch synthesis drwy nodi’r grŵp dechrau, y grŵp targed a nifer carbonau, yna cysylltu adweithiau penodol. Enghraifft: bromoethan→propanenitril drwy CN⁻ ethanolaidd a gwres; propanenitril→asid propanöig drwy hydrolysis asidig dan adlif. Mae’r carbon cyanid yn esbonio’r cadwyn un carbon yn hirach.
    • Mae gwresogi dan adlif yn cadw adweithyddion anweddol drwy gyddwyso’r anwedd yn ôl i’r fflasg. Mae distyllu’n tynnu a chasglu cydran anweddol; defnyddiwch ddistylliad ffracsiynol os yw’r berwbwyntiau’n agos. Mae dŵr y cyddwysydd yn mynd i mewn ar y gwaelod ac allan ar y top; nid system wedi’i selio yw hon.
    • I wahanu cynnyrch hylifol mewn haenau anghymysgadwy, defnyddiwch dwndis gwahanu. Nodwch ba haen sy’n cynnwys y cynnyrch drwy ddwysedd neu brawf, nid drwy dybio’r top. Golchwch, awyrwch bwysedd yn ddiogel, gwahanwch a defnyddiwch asiant sychu addas cyn puro/distyllu pan fo angen.
    • I ailgrisialu solid, defnyddiwch gyn lleied â phosibl o doddydd poeth sy’n hydoddi’r cynnyrch yn boeth ond yn wael yn oer. Hidlwch amhuredd anhydawdd yn boeth pan fo angen, oerwch i grisialu, hidlwch â sugno, golchwch â thoddydd oer a sychwch. Gall gormod o doddydd leihau’r adferiad.
    • Mae solid pur fel arfer yn toddi dros ystod gul ger y gwerth cyfeirio; mae amhuredd yn aml yn gostwng ac yn ehangu’r ystod. Defnyddiwch sampl sych a gwresogi’n araf ger y pwynt; nid yw un rhif ymdoddi’n profi hunaniaeth yn erbyn pob isomer.
    • Enghraifft synthesis dau gam solet yw nitrobensen→ffenylamin→N-ffenylethanamid. Yn gyntaf defnyddiwch Sn/HCl a rhyddhau’r amin ag alcali fel yn y wers aminau; yna CH₃COCl+2C₆H₅NH₂→CH₃CONHC₆H₅+C₆H₅NH₃Cl. Ailgrisialwch, sychwch a mesurwch ystod ymdoddi’r solid terfynol. Mae cynnyrch 75.0% ac yna 80.0% yn rhoi 60.0% cyfan, nid 155%.
    • I gynllunio dilyniant adnabod o restr, dewiswch brofion sy’n rhannu’r ymgeiswyr: bromin am annirlawnder, carbonad am COOH, DNPH/Tollens am garbonyl, a phrofion penodol pellach. Defnyddiwch samplau ar wahân a rheolyddion, a chofnodwch sut mae pob canlyniad yn dileu ymgeiswyr. Cyfunwch â data sbectrol; nid rhestr o brofion ar hap yw cynllun.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ym mhob un o’r pedair tasg penodedig, dangoswch y llwybr, adweithyddion/amodau, gwahanu, puro, prawf puredd a’r cyfrifiad cynnyrch perthnasol.
    • Gwerthuswch golled wrth drosglwyddo/puro, cynnyrch anghyflawn a halogiad. Nid yw darllen dull na thicio’r wers yn ardystio perfformiad Uned 5.

    Mewn iaith syml

    Mae synthesis yn cynnwys gwahanu a phuro’r cynnyrch go iawn, nid saethau ar fap adwaith yn unig.

    Hunanwirio

    Pam golchi crisialau â thoddydd oer a pham sychu cyn pwyso?

    Dangos yr ateb

    Mae’r golchi oer yn tynnu toddiant/amhureddau gan leihau hydoddi’r cynnyrch. Bydd toddydd sydd ar ôl yn chwyddo’r màs a’r canran cynnyrch a gall amharu ar yr ystod ymdoddi.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.8(c, ch)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae polymeriad adio’n agor bondiau C=C a chysylltu monomerau heb golli moleciwl bach. Mewn polymeriad cyddwyso, mae monomerau â dau grŵp adweithiol yn cysylltu ac yn rhyddhau moleciwl bach megis H₂O neu HCl yn ôl y grwpiau cychwynnol.
    • Mae deuswyddogaeth yn caniatáu cadwyn hir yn hytrach nag un cynnyrch terfynol. Mae deuol ac asid deu-garbocsilig yn rhoi polyester gyda chysylltiad −CO−O−. Mae ethane-1,2-diol ac asid bensen-1,4-deugarbocsilig yn rhoi uned −O−CH₂−CH₂−O−CO−C₆H₄−CO−, gyda’r bondiau parhad a n.
    • Mae deumin ac asid deu-garbocsilig yn rhoi polyamid â −CO−NH−. Ar gyfer neilon-6,6 o H₂N(CH₂)₆NH₂ a HOOC(CH₂)₄COOH, yr uned yw −NH−(CH₂)₆−NH−CO−(CH₂)₄−CO−. Mae chwech carbon yn y deumin a chwech yn yr asid, gan gynnwys y ddau garbon carbonyl.
    • Mae hydrolysis yn gallu torri cysylltiadau ester/amid yn ôl i grwpiau asid/alcohol/amin, gyda halwynau yn ôl y cyfrwng. Cysylltwch priodweddau, bondio hydrogen a defnyddiau’r polymer â’r cysylltiadau; peidiwch â thybio bod pob polymer yn dadelfennu ar yr un gyfradd yn yr amgylchedd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch uned mewn cromfachau, bondiau sy’n croesi’r ffin a n. Gwiriwch bob carbon, O a N; nid y ddau fonomer heb eu cysylltu yw’r uned.
    • Adferwch y monomerau drwy dorri ester neu amid yn y safle cywir ac ychwanegu’r grwpiau terfynol priodol.

    Mewn iaith syml

    Mae’r monomerau deuswyddogaethol a’r cysylltiad yn pennu a yw’r polymer yn polyester neu’n polyamid.

    Hunanwirio

    Pa grwpiau sydd eu hangen i ffurfio polyamid drwy golli dŵr?

    Dangos yr ateb

    Grwpiau NH₂ amin a COOH asid, ar fonomerau sydd â dau safle adweithiol i adeiladu cadwyn. Mae cysylltiadau −CO−NH− a H₂O yn ffurfio.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.8(dd)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Defnyddiwch y fformiwla a’r ïon moleciwlaidd yn MS i gyfyngu ar fàs/cyfansoddiad; mae darnau a phatrymau isotopau’n cyfyngu ymhellach. Mae IR yn rhoi grwpiau megis C=O neu O−H. Nid un copa MS neu un band IR sy’n pennu cysylltedd unigryw.
    • Mae ¹³C NMR o Uned 2 yn rhoi amgylcheddau carbon gwahanol. Mae cymesuredd yn lleihau nifer signalau; nid nifer y carbonau yw nifer y copaon o reidrwydd. Defnyddiwch dabl sifftiau cemegol i wahaniaethu carbonyl, aromatig ac aliffatig.
    • Mewn ¹H NMR cydraniad uchel, mae sifft cemegol δ mewn ppm yn erbyn TMS ar 0 yn awgrymu amgylchedd. Mae atomau electronegatif a grwpiau π yn gallu lleihau cysgodi a chodi δ. Mae arwynebedd integreiddio’n rhoi cymhareb protonau; mae patrwm hollti’n rhoi protonau cyfagos sy’n cyplu.
    • Ar gyfer setiau syml o brotonau cyfwerth sy’n cyplu â n proton cyfagos cyfwerth, ceir n+1 llinell. Mae grŵp ethyl yn aml â CH₃ tripled a CH₂ pedwarawd, integreiddiad 3:2. Nid yw protonau cyfwerth yn hollti ei gilydd; gall OH/NH gyfnewidiol fod yn eithriadau ac nid yw n+1 yn rheol ddi-eithriad i sbectra cymhleth.
    • Mae ethyl ethanoad CH₃COOCH₂CH₃ â Mᵣ=88, carbonyl ester yn IR, pedwar amgylchedd ¹³C a thri amgylchedd ¹H: CH₃CO sengled tua δ2.0 (3H), OCH₂ pedwarawd tua δ4.1 (2H) a CH₃ terfynol tripled tua δ1.2 (3H). Mae’r union werthoedd yn dibynnu ar yr amodau; defnyddiwch y data a roddir.
    • Cynigiwch adeiledd ac esboniwch bob darn o dystiolaeth annibynnol. Gwiriwch nifer H/C, bondiau a gwefr; gwrthodwch ymgeisydd sy’n methu un cyfyngiad. Gall amgylcheddau amddiffynedig/cysgodol edrych yn debyg, felly nodwch beth sy’n sicr a beth sy’n amwys.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch dabl: data MS/IR/¹³C/¹H, cyfyngiad, a’r grŵp/atom yn eich adeiledd sy’n ei esbonio.
    • Defnyddiwch integreiddiad fel cymhareb a phrofion cemegol i ategu’r casgliad; peidiwch â chyfri holl linellau pedwarawd fel pedwar amgylchedd.

    Mewn iaith syml

    Mae adeiledd da yn esbonio’r holl sbectra gyda’r un set o atomau.

    Hunanwirio

    A yw pedwarawd ¹H yn golygu pedwar amgylchedd proton?

    Dangos yr ateb

    Nac ydy. Un amgylchedd sy’n hollti’n bedair llinell ydyw yn yr enghraifft syml, oherwydd cyplu â thri phroton cyfagos cyfwerth.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 4 §4.8(e); Uned 4 §4.8: gwaith ymarferol penodol 5

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae cromatograffaeth yn gwahanu cydrannau drwy eu hatyniadau gwahanol at gyfnod llonydd a chyfnod symudol. Yn TLC/papur, mae sylwedd sy’n treulio mwy o amser gyda’r toddydd yn symud ymhellach; mae amodau’r cyfnodau’n bwysig.
    • Mae Rf=pellter canol y smotyn o’r llinell ddechrau/pellter blaen y toddydd o’r un llinell. Mae smotyn 3.2 cm a blaen 8.0 cm yn rhoi 0.40, heb uned. Cymharwch â safon dan yr un toddydd, cyfnod llonydd a thymheredd; nid constant cyffredinol i sylwedd yw Rf.
    • Yn y gwaith papur penodedig, gwnewch linell bensil, smotiau bach uwchlaw lefel y toddydd, datblygwch mewn cynhwysydd addas a marciwch flaen y toddydd cyn sychu. Gall adweithydd lleoli neu UV ddatgelu smotiau; mae’n rhaid defnyddio’r dull addas, diogel i’r sylweddau.
    • I wahanu dwy ffordd, sychwch y papur wedi’r datblygiad cyntaf, trowch ef 90° a datblygwch mewn ail doddydd addas. Gall cydrannau a gydsymudodd y tro cyntaf wahanu’r ail dro. Nid dwy gopi o’r un llwybr heb droi yw’r dull.
    • Yn GC, nwy yw’r cyfnod symudol a rhaid i’r sampl fod yn addas i anweddu dan yr amodau. Yn HPLC, caiff hylif ei bwmpio drwy golofn ar wasgedd uchel, yn ddefnyddiol i samplau llai anweddol. Mae amser cadw dan yr un amodau’n helpu adnabod cydran; mae arwynebedd copa wedi’i raddnodi’n helpu amcangyfrif swm.
    • Gall un smotyn neu gopa guddio cydrannau sy’n cydsymud. Nid yw amser cadw cyfatebol ar ei ben ei hun yn profi hunaniaeth unigryw. Defnyddiwch safonau, rheolyddion, graddnodi a data ategol i ddehongli cymysgeddau a phuredd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch linell ddechrau, blaen toddydd a chanol pob smotyn a chyfrifwch Rf â’r un uned pellter.
    • Cofnodwch y ddau doddydd a’r cyfeiriadau yn y dull dwy ffordd; cymharwch nifer a lleoliad smotiau cyn ac ar ôl.

    Mewn iaith syml

    Mae cromatogram yn dystiolaeth am gymysgedd dan amodau penodol, nid prawf hud o hunaniaeth.

    Hunanwirio

    Mae smotyn 4.5 cm o’r llinell a blaen toddydd 6.0 cm. Beth yw Rf?

    Dangos yr ateb

    Rf=4.5/6.0=0.75, heb uned. Mae’r ddau bellter yn cael eu mesur o’r un llinell ddechrau.

Grŵp testun

Paratoi ymarferol a sgiliau mathemategol

5 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad A: sgiliau 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 16, 17

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Dechreuwch gyda chwestiwn y gellir ei brofi a rhagdybiaeth sy’n defnyddio model cemegol. Nodwch y newidyn annibynnol, y mesuriad dibynnol, rheolyddion, ystod/gam y gwerthoedd, ailadroddiadau a pham mae’r cyfarpar a’r dull yn addas. Gall ymchwil cyfeirio helpu dewis dull, ond rhaid i’r ffynhonnell fod yn berthnasol ac yn ddibynadwy.
    • Dilynwch gyfarwyddiadau ysgrifenedig a defnyddio’r cyfarpar yn gywir, gan addasu’r cynllun pan fo problem wedi’i chyfiawnhau. Er enghraifft, gall colli nwy cyn cysylltu’r chwistrell achosi tuedd, nid dim ond gwasgariad hap. Cofnodwch newidiadau yn hytrach na chuddio’r broblem.
    • Mae perygl yn briodwedd megis cyrydol/fflamadwy; mae risg yn dibynnu ar faint, crynodiad, amlygiad a’r dull. Dewiswch reolyddion penodol: amddiffyniad llygaid, cwpwrdd mwg priodol, gwres di-fflam, trin solidau poeth, ac arferion gwastraff metel/cyanid/Cr(VI) awdurdodedig. Nid yw ysgrifennu ‘byddwch yn ofalus’ yn asesiad risg.
    • Dylai cofnod gynnwys darlleniadau crai, unedau, dyddiadau/amodau, arsylwadau lliw/nwy/gwaddod a sut y cafodd y dull ei gynnal. Cadwch ddata anghyson, ymchwiliwch iddynt a chyfiawnhewch unrhyw eithrio. Mae cyfathrebu canlyniad yn golygu dull ailadroddadwy a thystiolaeth, nid canlyniad delfrydol wedi’i ddychmygu.
    • Gwahaniaethwch gywirdeb, manylder, ailadroddadwyedd, atgynhyrchadwyedd ac ansicrwydd. Mae graddnodi yn gallu datgelu tuedd systematig, ailadrodd yn dangos gwasgariad, a gwell dull/cyfarpar yn gallu lleihau rhai ansicrwyddau. Gwerthuswch y casgliad yn erbyn y rhagdybiaeth a chyfyngiadau’r data.
    • Defnyddiwch unedau SI a symbolau cemegol cywir; cyfathrebwch tablau, cyfrifiadau a rhesymeg mewn trefn y gall rhywun arall ei gwirio. Mae defnyddio model, profi rhagfynegiad, gwerthuso tystiolaeth a chyfathrebu manteision/risgiau hefyd yn cyfateb i gyfleoedd Sut Mae Gwyddoniaeth yn Gweithio yn Atodiad Ch.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch gynllun byr ond gweithredol: newidyn, mesuriad, rheolyddion, risg/reolydd, ailadrodd a dadansoddiad.
    • Ar ôl casglu data, esboniwch bob cyfyngiad a gwelliant penodol gyda’i effaith ddisgwyliedig. Nid yw ticio gwers yn ardystio perfformiad labordy.

    Mewn iaith syml

    Mae cynllun da yn cynhyrchu tystiolaeth y gellir ei gwirio ac yn rheoli’r risgiau go iawn.

    Hunanwirio

    Pam nad yw tri thitr union yr un fath yn profi bod y grynodiad a gyfrifwyd yn gywir?

    Dangos yr ateb

    Maent yn dangos ailadroddadwyedd/manylder ond gall yr un tuedd fwred, hydoddiant safonol anghywir neu bwynt terfyn anghywir effeithio ar bob un.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad A: sgiliau 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Dewiswch gyfarpar sy’n cyfateb i’r mesuriad: cydbwysedd wedi’i sero am fàs, cloc am amser, thermomedr/chwiliedydd am T, pibed/fwred am gyfeintiau hylif manwl a chwistrell nwy neu ddadleoliad addas am nwy. Darllenwch raddfa ar lefel y llygad, cofnodwch gydraniad/ansicrwydd a graddnodwch neu brofwch yn ôl y dull.
    • I wneud hydoddiant safonol, pwyswch y sylwedd addas, hydoddwch, trosglwyddwch yn feintiol gyda golchiadau i fflasg fesur, ychwanegwch ddŵr i’r marc ar y T priodol a chymysgwch yn drylwyr. Nid mesur silindr bras yw disodli fflasg fesur. Mae n=m/Mᵣ a c=n/V yn rhoi’r crynodiad.
    • Mewn titradiad, defnyddiwch fwred/pibed wedi’u paratoi, tynnwch swigod, defnyddiwch ddangosydd addas neu chwiliedydd pan fo’r newid yn wan, a gwnewch ddarlleniadau cyflawn/titrau cydweddol. Mae asidau cryf/gwan a basau cryf/gwan yn rhoi cromliniau a dewisiadau dangosydd gwahanol.
    • Gosodwch ddistylliad ac adlif yn ddiogel ar stand/clamp, gyda dŵr cyddwysydd o’r gwaelod a llwybr agored priodol. Mae adlif yn dychwelyd anwedd a distylliad yn ei gasglu. Dewiswch hidlo disgyrchiant â phapur rhychiog am hidliad addas neu sugno am gasglu solid; peidiwch â defnyddio’r un dull yn ddiwahân.
    • I buro solid, ailgrisialwch, golchwch yn oer a sychwch cyn pwyso/mesur ymdoddi. I buro hylif, gall gwahanu haenau, golchi, sychu a distyllu fod yn briodol. Awyrawch dwndis gwahanu’n ddiogel a nodwch yr haen; defnyddiwch gyfarpar ymdoddi’n araf ger yr ystod.
    • Mae profion ïonau a grwpiau organig yn gofyn am samplau, rheolyddion, arsylwadau a gwastraff cywir. Mewn TLC/papur, marciwch linell a blaen toddydd; mewn cell electrocemegol, defnyddiwch electrodau, pont halen a foltmedr. Mewn cyfraddau, cymharwch ddull cyfradd gychwynnol/cloc â monitro parhaus yn hytrach na chymryd bod eu data’n gyfnewidiol.
    • Mae Uned 5 yn arholiad ymarferol ar wahân, 10% o’r Safon Uwch, nid asesiad di-arholiad na chymeradwyaeth ymarferol. Mae’r dasg arbrofol 30 marc, hyd at dair awr, a’r dadansoddiad dulliau 30 marc, un awr, heb waith ymarferol yn yr ail brawf. Mae darllen yn paratoi dealltwriaeth, nid yn disodli’r asesiad perfformiad.
    • Mae’r fanyleb Fersiwn 3 yn gosod polisi hysbysu canolfannau am y themâu blynyddol yn gynnar yn y gwanwyn. Ar gyfer 2027, defnyddiwch hysbysiad 2027 swyddogol eich canolfan. Nid yw’r canllaw hwn yn honni themâu 2027 heb eu gwirio nac yn defnyddio themâu 2026 fel pe baent yn rheol 2027.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ymarferwch bob techneg drwy weithdrefn awdurdodedig dan oruchwyliaeth, a defnyddiwch wersi’r gwaith penodedig i gysylltu’r cyfarpar â’r cemeg.
    • Holwch eich canolfan am drefniadau a hysbysiad Uned 5 2027. Defnyddiwch y canllaw hwn ar gyfer dealltwriaeth dulliau ac adolygu, nid tystysgrif perfformiad.

    Mewn iaith syml

    Mae’r cyfarpar a’r technegau’n rhan o dystiolaeth ymarferol, ac mae Uned 5 yn asesu perfformiad/dulliau ar wahân.

    Hunanwirio

    A yw cwblhau darllen y canllaw yn cwblhau Uned 5?

    Dangos yr ateb

    Nac ydy. Mae Uned 5 yn arholiad ymarferol ar wahân gyda thasg arbrofol a dadansoddiad dulliau. Nid yw tic darllen yn dystiolaeth o’r perfformiad hwnnw.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad A: sgiliau 14, 15; Atodiad C: sgiliau 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Defnyddiwch unedau cyson: 25.0 cm³=0.0250 dm³=2.50×10⁻⁵ m³; 500 nm=5.00×10⁻⁷ m; 25 °C=298 K yn y brasamcan arferol. Mae 0.0050 mol dm⁻³=5.0×10⁻³ mol dm⁻³ yn cadw dau ffigur ystyrlon. Gwiriwch raddfa’r ateb cyn ei dderbyn.
    • Defnyddiwch gymarebau a chanrannau gyda’r hafaliad: 2 mol H₂ yn ffurfio 2 mol H₂O os oes digon O₂; mae economi atom a chynnyrch yn mesur pethau gwahanol. Gall amcangyfrif sut bydd newid T yn newid K neu gyfradd ddatgelu gwall arwydd/cyfrifiannell.
    • Mae gwreiddiau, pwerau, esbonyddion a logarithmau’n rhan o gyfrifiadau pH, Ka, Arrhenius a byfferau. Defnyddiwch log₁₀ ar gyfer pH/pKa a ln ar gyfer Arrhenius. Gyda pH=3.20, [H⁺]=10⁻³·²⁰=6.31×10⁻⁴ mol dm⁻³. Cyfiawnhewch x≪c mewn brasamcan asid gwan yn hytrach na’i ddefnyddio’n ddall.
    • Mewn algebra, nodwch y newidyn targed a threfnwch y fformiwla cyn rhoi rhifau: pV=nRT→n=pV/RT; E=hc/λ→λ=hc/E. Cadwch yr unedau wrth drin y fformiwla. Mae gradd adwaith yn cael ei ddarganfod drwy gymarebau cyfradd/crynodiad, nid rhif y cyfernod.
    • Cyfrifwch gymedr o ddata priodol wedi’u dewis gyda rheswm. Nid cynnwys titr bras mewn cymedr titrau cydweddol yw’r arfer. Mae cymedr pwysol isotopau yn Σ(màs×helaethrwydd)/Σhelaethrwydd; gyda 75% màs 35 a 25% màs 37 ceir 35.5.
    • Adroddwch ffigurau ystyrlon yn ôl y data lleiaf manwl perthnasol; cadwch ddigidau canolradd tan y cam olaf. Mae ansicrwydd absoliwt a chanran yn wahanol. Gyda fwred ±0.05 cm³ fesul darlleniad, titr 20.00 cm³ â dau ddarlleniad sydd â ±0.10 cm³ gwaethaf, sef 0.50%.
    • Gall casgliad gynnwys gwasgariad, ansicrwydd a rhagdybiaethau. Mae gwall hap yn amrywio rhwng ailadroddiadau; mae tuedd systematig yn symud yr holl ganlyniadau. Mae gwerth arbrofol anghytûn â’r model yn rheswm i archwilio’r dull, nid i newid data.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangoswch fformiwla, trosiadau, amnewid, ateb ac unedau. Gwiriwch ansicrwydd a ffigurau ystyrlon ar y cam olaf.
    • Mewn problem gyda logarithm neu bŵer, gwiriwch y swyddogaeth gywir a defnyddiwch amcangyfrif i brofi maint yr ateb.

    Mewn iaith syml

    Mae trefn gyfrifo weladwy yn gwneud gwallau uned, cymhareb ac ansicrwydd yn haws eu canfod.

    Hunanwirio

    Mae titr 10.00 cm³ â’r un fwred ±0.05 cm³ fesul darlleniad. Beth yw’r ansicrwydd canran gwaethaf?

    Dangos yr ateb

    (0.10/10.00)×100=1.0%. Mae titr llai yn rhoi ansicrwydd canran mwy gyda’r un ansicrwydd absoliwt.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad A: sgiliau 13; Atodiad C: sgiliau 14, 15, 16, 17, 18

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Plotio dau newidyn sy’n dangos perthynas sy’n gofyn am echelinau wedi’u labelu ag unedau, graddfeydd priodol a phwyntiau darllenadwy. Mae cyfaint nwy/amser, pH/cyfaint titrant a photensial/paramedr yn ateb cwestiynau gwahanol; peidiwch â rhoi’r newidyn annibynnol ar hap.
    • Mae y=mx+c yn golygu goledd m a rhyngdoriad c. Dewiswch ddau bwynt pell ar linell ffit orau, nid dau bwynt data cyfagos o reidrwydd; goledd=Δy/Δx. Mae uned y goledd yn uned y÷uned x.
    • Ar gromlin crynodiad/amser neu nwy/amser, tynnwch dangiad ar yr amser a roddir a chyfrifwch ei oleddf. Y tangiad cychwynnol sy’n rhoi’r gyfradd gychwynnol; mae cord rhwng dechrau a diwedd yn rhoi cyfradd gyfartalog.
    • Gall trawsnewid data roi llinell: ln k yn erbyn 1/T yw Arrhenius, goledd −Eₐ/R a rhyngdoriad ln A. Gall ln[A] yn erbyn t brofi gradd gyntaf. Ni ddylid ffitio llinell i ddata cromlin heb gyfiawnhau’r model.
    • Mae bariau/gwasgariad ansicrwydd, anomaleddau a gweddillion o’r ffit yn helpu gwerthuso perthynas. Nid yw allosod ymhell y tu hwnt i’r mesuriadau’n sicr. Nodwch beth mae’r data yn ei gefnogi a pham gall model fod yn gyfyngedig.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Lluniwch graff neu dabl trawsnewid, nodwch y llinell/tangiad a dangoswch y ddau bwynt a’r cyfrifiad goledd.
    • Defnyddiwch arwydd, uned a rhyngdoriad y ffit i ddehongli’r model cemegol; nid llun taclus yn unig yw’r canlyniad.

    Mewn iaith syml

    Mae’r dewis o echelinau a goledd yn cysylltu mesuriad â model cemegol.

    Hunanwirio

    Pa uned sydd gan oleddf cyfaint cm³ yn erbyn amser s?

    Dangos yr ateb

    cm³ s⁻¹. Mae’n gyfradd gyfaint; mae angen trosiad stoichiometrig/amodau nwy os gofynnir am gyfradd fôl.

  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Atodiad C: sgiliau 19, 20, 21

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Troswch rhwng cynrychioliad 2D a model 3D heb newid cysylltedd. Mae llinell, lletem a lletem doredig yn dangos cyfeiriadau gwahanol. Nid oes modd penderfynu bod dau enantiomer yn union yr un fath drwy edrych ar eu fformiwla foleciwlaidd yn unig.
    • Cysylltwch onglau â siâp: llinol 180°, trigonal planar 120°, tetrahedrol tua 109.5°, wythochrog 90° a 180°. Mae parau unig yn newid onglau moleciwlau megis NH₃/H₂O; mae bond lluosog yn un rhanbarth wrth gymhwyso VSEPR.
    • Mae arwynebedd a chyfaint yn newid yn wahanol wrth raddio gronyn: arwynebedd∝r² a chyfaint∝r³. I sffêr, A=4πr² a V=4πr³/3, felly A/V=3/r. Gall gronynnau llai roi mwy o arwynebedd fesul cyfaint ac effeithio ar gyfradd neu safleoedd catalydd.
    • Mewn mecanwaith, mae saeth grwm ben-lawn yn dangos pâr electronau ac mae hanner pen yn dangos electron radical. Mae’n dechrau wrth fond/pâr unig ac yn gorffen wrth y derbynnydd. Nid llwybr atom sy’n symud drwy’r gofod yw’r saeth.
    • Gwiriwch falens, gwefr, bondiau a grwpiau yn y model cyn casglu siâp neu gynnyrch. Gall onglau cymhlygion a modelau moleciwlau fod yn fras; nodwch geometreg ddelfrydol a’r cyfyngiadau perthnasol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Defnyddiwch fodel neu lun lletem/doredig i brofi arhosodiad ac i nodi’r pedwar grŵp wrth ganolfan girol.
    • Mewn problem raddio, cadwch unedau hyd, arwynebedd a chyfaint ar wahân a chyfrifwch gymhareb cyn gwneud casgliad.

    Mewn iaith syml

    Mae geometreg yn rhan o’r rhesymeg cemegol, nid yn addurn ar y dudalen.

    Hunanwirio

    Beth sy’n digwydd i A/V sffêr os hanerir ei radiws?

    Dangos yr ateb

    Mae A/V=3/r yn dyblu. Mae’r arwynebedd yn chwarter a’r cyfaint yn wythfed, felly mae’r gymhareb yn cynyddu.

Cofnodion adolygu blaenorol

Dyma eich ticiau o’r canllaw blaenorol. Nid ydynt yn cyfrif tuag at gynnydd y gwersi newydd, ac nid yw’r hen gynnwys yn rhan o’r addysgu presennol.

Rhestr destunau flaenorol

Mae’r ticiau hyn ar wahân i’r pwyntiau adolygu uchod ac nid ydynt yn cyfrif yn y cynnydd hwnnw.

Rhestr testunau Cemeg

Ticiwch bob eitem wrth i chi adolygu. Caiff ticiau eu cadw ar y ddyfais hon yn unig.

Mae'r ticiau hyn yn cadw eich rhestr destunau flaenorol. Nid ydynt yn cyfrif fel cwblhau'r gofynion newydd uchod.

Blwyddyn 12

Blwyddyn 13

Sut mae OmniStudy yn helpu

  • Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
  • Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
  • Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
  • Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
  • Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg

Barod i ddechrau?

Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.

Dechreuwch adolygu am ddim